সাগৰীয় তলিৰ প্ৰসাৰণ (Sea-floor Spreading) হ’ল এক ভূ-তাত্ত্বিক প্ৰক্ৰিয়া, য’ত মহাসাগৰৰ তলিখন কেন্দ্ৰীয় অংশৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে দুই বিপৰীত দিশলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়। ১৯৬০ চনত আমেৰিকান ভূ-তত্ত্ববিদ হেৰী হেছ (Harry Hess)-এ এই ধাৰণাটো আগবঢ়াইছিল।
তলত
ইয়াৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু মহাদেশীয় সঞ্চালন
তত্ত্বৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক
আলোচনা কৰা হ’ল:
সাগৰীয়
তলিৰ প্ৰসাৰণ কি?
এই প্ৰক্ৰিয়াটো মূলত মহাসাগৰৰ মাজত থকা মধ্য-মহাসাগৰীয় শৈলশিৰা (Mid-Oceanic Ridge) সমূহত সংঘটিত হয়।
১. মেগমাৰ উত্থান: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ উত্তপ্ত মেগমা পৰিচলন সোঁতৰ বাবে ওপৰলৈ উঠি আহে আৰু মহাসাগৰীয় তলিৰ ফাঁটেৰে ওলাই আহে।
২. নতুন ভূ-ত্বকৰ সৃষ্টি: এই মেগমা সাগৰৰ পানীত ঠাণ্ডা হৈ কঠিন শিলাত পৰিণত হয় আৰু নতুন সাগৰীয় ভূ-ত্বক (Oceanic Crust) গঠন কৰে।
৩. তলিৰ সঞ্চালন: এই নতুনকৈ সৃষ্টি
হোৱা শিলাস্তৰে পুৰণি শিলাস্তৰক শৈলশিৰাৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা দুই ফালে
ঠেলি দিয়ে। ফলত মহাসাগৰৰ তলিখন
লাহে লাহে বহল হৈ
যায়।
ই
মহাদেশীয় সঞ্চালন তত্ত্বক কেনেকৈ সহায় কৰে?
আলফ্ৰেড
ৱেগেনাৰে যেতিয়া মহাদেশীয় সঞ্চালন তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল, তেওঁ প্ৰমাণ কৰিছিল
যে মহাদেশবোৰ লৰচৰ কৰে, কিন্তু
কি শক্তিয়ে বা কেনেকৈ লৰচৰ কৰে, তাৰ
সঠিক বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা তেওঁৰ ওচৰত নাছিল। 'সাগৰীয়
তলিৰ প্ৰসাৰণ' তত্ত্বই ৱেগেনাৰৰ সেই অসম্পূৰ্ণ ধাৰণাটোক
এক মজবুত ভেটি প্ৰদান কৰিলে:
- সঞ্চালনৰ প্ৰমাণ: সাগৰীয় তলিৰ প্ৰসাৰণে দেখুৱাই দিলে যে কেৱল মহাদেশবোৰেই নহয়, গোটেই মহাসাগৰীয় তলিখনো গতিশীল। যেতিয়া সাগৰৰ তলিখন প্ৰসাৰিত হয়, ইয়াৰ ওপৰত থকা মহাদেশবোৰো স্বাভাৱিকতে আঁতৰি যায়।
- শিলৰ বয়সৰ সাদৃশ্য: সাগৰীয় তলিৰ প্ৰসাৰণৰ অধ্যয়নৰ পৰা দেখা গ’ল যে শৈলশিৰাৰ ওচৰৰ শিলবোৰ নতুন আৰু ইয়াৰ পৰা যিমানেই দূৰলৈ যোৱা যায়, শিলবোৰ সিমানেই পুৰণি। এই পৰ্যবেক্ষণে মহাদেশসমূহ এসময়ত একগোট হৈ থকাৰ আৰু পিছত আঁতৰি যোৱাৰ ধাৰণাটোক সমৰ্থন কৰিলে।
- চুম্বকীয় বিপৰ্যয় (Magnetic
Reversal): মহাসাগৰৰ
তলৰ শিলবোৰত থকা চুম্বকীয় ধৰ্মবোৰে প্ৰমাণ কৰিলে যে সাগৰীয় তলিখন বিভিন্ন সময়ত নতুনকৈ সৃষ্টি হৈ আছে, যিয়ে মহাদেশীয় সঞ্চালনৰ গতিক নিশ্চিত কৰে।
সামৰণি:
সাগৰীয় তলিৰ প্ৰসাৰণে এইটো
স্পষ্ট কৰিলে যে পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বক স্থিৰ নহয়।
ই ৱেগেনাৰৰ 'মহাদেশীয় সঞ্চালন তত্ত্ব' আৰু পাছলৈ বিকশিত
হোৱা 'ফলক বিৱৰ্তন তত্ত্ব'ৰ মাজত এক
গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগকাৰী হিচাপে কাম কৰিলে।