মেণ্টল কনভেকচন (Mantle Convection) বা মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত মানে কি? এই সোঁতে ফলকসমূহৰ গতিশীলতাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?
মেণ্টল কনভেকচন (Mantle Convection) বা মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত হ’ল পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত থকা অৰ্ধ-গলিত শিলাখণ্ডৰ এক নিৰন্তৰ চক্ৰীয় গতি। এই সোঁতটোৱেই হ’ল সেই মূল চালিকা শক্তি, যাৰ বাবে পৃথিৱীৰ বিশাল টেকটনিক ফলকসমূহ গতিশীল হৈ থাকে।
তলত ইয়াৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:
মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত কি?
পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগ বা কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core) অতি উত্তপ্ত। এই প্ৰচণ্ড তাপৰ ফলত ইয়াৰ ওপৰত থকা মেণ্টল স্তৰৰ তলৰ অংশটো তপত হৈ পৰে।
১. উত্থান: তপত হোৱাৰ ফলত মেণ্টলৰ প্লাষ্টিকধৰ্মী অৰ্ধ-গলিত পদাৰ্থসমূহ (Asthenosphere) পাতল হৈ পৰে আৰু লাহে লাহে ওপৰলৈ উঠি আহে। ২. প্ৰসাৰণ: যেতিয়া এই তপত মেগমা শিলামণ্ডলৰ (Lithosphere) তলৰ ভাগত খুন্দা খায়, তেতিয়া ই দুই বিপৰীত দিশত প্ৰসাৰিত হ'বলৈ ধৰে। ৩. অৱতৰণ: ওপৰৰ স্তৰত মেগমাখিনি অলপ ঠাণ্ডা আৰু গধুৰ হৈ পৰাৰ ফলত ই পুনৰ তললৈ নামি যায়।
এইদৰে সৃষ্টি হোৱা এক চক্ৰীয় গতিক পৰিচলন সোঁত বোলা হয়।
এই সোঁতে ফলকসমূহৰ গতিশীলতাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?
পৰিচলন সোঁতে ফলকসমূহক প্ৰধানকৈ তিনি ধৰণে প্ৰভাৱিত কৰে:
১. ফলকৰ সঞ্চালন (Plate Movement):
টেকটনিক ফলকসমূহ মেণ্টলৰ ওপৰত এক প্ৰকাৰৰ নাৱৰ দৰে ওপঙি থাকে। মেণ্টলৰ ভিতৰত হোৱা পৰিচলন সোঁতে যি দিশত গতি কৰে, তাৰ ওপৰত থকা ফলকসমূহকো সেই একেই দিশত টানি লৈ যায়। এইটোৱেই মহাদেশীয় সঞ্চালনৰ মূল কাৰণ।
২. অপসাৰী গতি আৰু সাগৰীয় তলিৰ প্ৰসাৰণ:
যেতিয়া পৰিচলন সোঁতৰ দুটা শাখা বিপৰীত দিশত প্ৰসাৰিত হয়, তেতিয়া ই ইয়াৰ ওপৰত থকা ফলক দুখনক ইখনৰ পৰা সিখনলৈ আঁতৰাই নিয়ে। ইয়াৰ ফলতেই মধ্য-মহাসাগৰীয় শৈলশিৰা আৰু নতুন ভূ-ত্বকৰ সৃষ্টি হয়।
৩. অভিসাৰী গতি আৰু অধোগমন (Subduction):
যি ঠাইত পৰিচলন সোঁতটো তললৈ নামি যায় (Down-welling zone), সেই ঠাইত এখন ফলক আনখনৰ ফালে ধাবিত হয়। ইয়াৰ ফলত গধুৰ ফলকখন তললৈ সোমাই যায় (Subduction), যাৰ পৰিণতিত গভীৰ সাগৰীয় খাত আৰু ভংগিল পৰ্বতৰ সৃষ্টি হয়।
অতিৰিক্ত বলসমূহ:
আধুনিক ভূ-বিজ্ঞানীসকলে মেণ্টল কনভেকচনৰ লগতে আন দুটা বলৰ কথাও উল্লেখ কৰে যি ফলকক গতি দিয়ে:
Ridge Push: শৈলশিৰাত সৃষ্টি হোৱা নতুন মেগমাই পুৰণি ফলকক দুয়োফালে ঠেলি দিয়ে।
Slab Pull: অধোগমন অঞ্চলত তললৈ সোমাই যোৱা গধুৰ ফলকখনে বাকী থকা ফলক অংশকো নিজৰ ফালে টানি নিয়ে।