Skip to main content

ফলক বিৱৰ্তন তত্ত্ব (Plate Tectonics Theory) অনুসৰি পৃথিৱীৰ স্থলভাগ কি কি মুখ্য ফলক (Major Plates) ৰে গঠিত?

ফলক বিৱৰ্তন তত্ত্ব (Plate Tectonics Theory) অনুসৰি পৃথিৱীৰ লিথ’স্ফিয়াৰ বা শিলামণ্ডলটো কেইবাটাও সৰু-বৰ খণ্ডত বিভক্ত। এই খণ্ডবোৰক 'ফলক' বা 'প্লেট' (Plate) বুলি কোৱা হয়। এই ফলকসমূহৰ অবিৰত সঞ্চালনৰ ফলতেই পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত পৰ্বত, ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ দৰে ভৌগোলিক পৰিঘটনাৰ সৃষ্টি হয়।

এই তত্ত্ব অনুসৰি পৃথিৱীৰ স্থলভাগ মূলত ৭ খন মুখ্য ফলক (Major Plates) ৰে গঠিত। সেইসমূহ হ'ল:

পৃথিৱীৰ ৭ খন মুখ্য ফলক:

Image of major tectonic plates of the world

১. প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় ফলক (Pacific Plate): ই আটাইতকৈ ডাঙৰ ফলক আৰু ই মূলত মহাসাগৰীয় তৰপেৰে গঠিত।

২. উত্তৰ আমেৰিকান ফলক (North American Plate): উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশ আৰু আটলান্টিক মহাসাগৰৰ পশ্চিম অংশ ইয়াৰ অন্তৰ্গত।

৩. দক্ষিণ আমেৰিকান ফলক (South American Plate): দক্ষিণ আমেৰিকা মহাদেশ আৰু আটলান্টিক মহাসাগৰৰ পশ্চিম অংশৰ একাংশ ইয়াৰ অন্তৰ্গত।

৪. ইউৰেছিয়ান ফলক (Eurasian Plate): ইউৰোপ আৰু এছিয়া মহাদেশৰ অধিকাংশ (ভাৰত আৰু আৰৱীয় উপদ্বীপৰ বাহিৰে) এই ফলকৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

৫. আফ্ৰিকান ফলক (African Plate): সমগ্ৰ আফ্ৰিকা মহাদেশ আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালৰ মহাসাগৰীয় তৰপ ইয়াৰ দ্বাৰা গঠিত।

৬. ইণ্ডো-অষ্ট্ৰেলিয়ান ফলক (Indo-Australian Plate): ইয়াত ভাৰতীয় উপমহাদেশ, অষ্ট্ৰেলিয়া মহাদেশ আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ এক বৃহৎ অংশ আছে।

৭. এণ্টাৰ্কটিক ফলক (Antarctic Plate): এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশ আৰু ইয়াক আগুৰি থকা মহাসাগৰীয় অংশ এই ফলকৰ অন্তৰ্গত।

কিছুমান গৌণ ফলক (Minor Plates):

মুখ্য ফলকসমূহৰ উপৰিও পৃথিৱীত বহুতো সৰু বা গৌণ ফলক আছে। তাৰে কেইটামান উল্লেখনীয় হ'ল:

  • নাজকা ফলক (Nazca Plate)
  • ক'ক'ছ ফলক (Cocos Plate)
  • আৰৱীয় ফলক (Arabian Plate)
  • ফিলিপাইন ফলক (Philippine Plate)

এই ফলকসমূহৰ গুৰুত্ব:

এই ফলকসমূহ মকলা মণ্ডলেৰে (Asthenosphere) অতি ধীৰ গতিৰে সঞ্চালিত হৈ থাকে। যেতিয়া এই ফলকসমূহৰ সীমাৰ মাজত ঘৰ্ষণ বা সংঘৰ্ষ হয়, তেতিয়াই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰিবৰ্তনসমূহ (যেনে— হিমালয়ৰ দৰে ভংগিল পৰ্বতৰ সৃষ্টি) সংঘটিত হয়।

Labels:

Popular posts from this blog

'ৰিং অফ ফায়াৰ' (Ring of Fire) বুলিলে কি বুজা? প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত কিয় সঘনাই ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ হয়?

'ৰিং অফ ফায়াৰ' (Ring of Fire) বা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অগ্নিবলয় হ’ল প্ৰশান্ত মহাসাগৰক ঘেৰি থকা এটা ঘোঁৰাৰ খুৰা আকৃতিৰ (Horse-shoe shaped) বিশাল অঞ্চল, য’ত পৃথিৱীৰ অধিকাংশ সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰি আৰু ভূমিকম্পৰ কেন্দ্ৰসমূহ অৱস্থিত। প্ৰায় ৪০,০০০ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত এই অঞ্চলটোত পৃথিৱীৰ মুঠ সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰিৰ প্ৰায় ৭৫% অৱস্থিত আৰু পৃথিৱীৰ মুঠ ভূমিকম্পৰ প্ৰায় ৯০% ইয়াতেই সংঘটিত হয়। প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত সঘনাই ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি হোৱাৰ কাৰণ এই অঞ্চলটোত সঘনাই ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি হোৱাৰ মূল কাৰণ হ’ল ইয়াৰ ফলক বিৱৰ্তন (Plate Tectonics) প্ৰক্ৰিয়া। তলত ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল: ১. ফলকৰ সীমাৰ অৱস্থিতি: প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলটো কেইবাখনো বিশাল টেকটনিক ফলকৰ সংযোগস্থলত অৱস্থিত। ইয়াত প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় ফলকৰ সৈতে নাজকা (Nazca), উত্তৰ আমেৰিকান, ফিলিপাইন আৰু ইউৰেছিয়ান ফলকৰ নিৰন্তৰ সংঘৰ্ষ বা ঘৰ্ষণ চলি থাকে। ২. অধোগমন প্ৰক্ৰিয়া (Subduction Zones): এইটোৱেই হ’ল আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ। প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ সীমাৱৰ্তী অঞ্চলবোৰত বেছিভাগেই অভিসাৰী ফলক সীমা (Convergen...
Read more

মেণ্টল কনভেকচন (Mantle Convection) বা মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত মানে কি? এই সোঁতে ফলকসমূহৰ গতিশীলতাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?

মেণ্টল কনভেকচন (Mantle Convection) বা মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত হ’ল পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত থকা অৰ্ধ-গলিত শিলাখণ্ডৰ এক নিৰন্তৰ চক্ৰীয় গতি। এই সোঁতটোৱেই হ’ল সেই মূল চালিকা শক্তি, যাৰ বাবে পৃথিৱীৰ বিশাল টেকটনিক ফলকসমূহ গতিশীল হৈ থাকে। তলত ইয়াৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল: মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত কি? পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগ বা কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core) অতি উত্তপ্ত। এই প্ৰচণ্ড তাপৰ ফলত ইয়াৰ ওপৰত থকা মেণ্টল স্তৰৰ তলৰ অংশটো তপত হৈ পৰে। ১. উত্থান: তপত হোৱাৰ ফলত মেণ্টলৰ প্লাষ্টিকধৰ্মী অৰ্ধ-গলিত পদাৰ্থসমূহ (Asthenosphere) পাতল হৈ পৰে আৰু লাহে লাহে ওপৰলৈ উঠি আহে। ২. প্ৰসাৰণ: যেতিয়া এই তপত মেগমা শিলামণ্ডলৰ (Lithosphere) তলৰ ভাগত খুন্দা খায়, তেতিয়া ই দুই বিপৰীত দিশত প্ৰসাৰিত হ'বলৈ ধৰে। ৩. অৱতৰণ: ওপৰৰ স্তৰত মেগমাখিনি অলপ ঠাণ্ডা আৰু গধুৰ হৈ পৰাৰ ফলত ই পুনৰ তললৈ নামি যায়। এইদৰে সৃষ্টি হোৱা এক চক্ৰীয় গতিক পৰিচলন সোঁত বোলা হয়। এই সোঁতে ফলকসমূহৰ গতিশীলতাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়? পৰিচলন সোঁতে ফলকসমূহক প্ৰধানকৈ তিনি ধৰণে প্ৰভাৱিত কৰে: ১. ফলকৰ সঞ্চালন (Plate Movement): টেকটনিক ফলকসমূহ মেণ্টলৰ ওপৰত এক প্...
Read more

মহাসাগৰীয় ৰিজ (Mid-Oceanic Ridges) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়? ইয়াৰ লগত আগ্নেয়গিৰিৰ কি সম্পৰ্ক আছে?

মধ্য - মহাসাগৰীয় ৰিজ বা শৈলশিৰা হ ’ ল মহাসাগৰৰ তলিৰ তলত থকা এক বিশাল পৰ্বতমালাৰ দৰে অংশ। ই মূলত পৃথিৱীৰ ফলকসমূহৰ গতি আৰু মেগমাৰ উত্থানৰ ফলত সৃষ্টি হয়। তলত ইয়াৰ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ সৈতে থকা সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা হ ’ ল : ১ . মধ্য - মহাসাগৰীয় ৰিজৰ সৃষ্টি (Formation of Mid-Oceanic Ridges) এই শৈলশিৰাসমূহ অপসাৰী ফলক সীমা (Divergent Plate Boundary) ত সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ পৰ্যায়সমূহ হ ’ ল : ফলকৰ পৃথকীকৰণ : যেতিয়া দুখন সাগৰীয় ফলক পৰিচলন সোঁতৰ বাবে ইখনৰ পৰা সিখন আঁতৰি যায় , তেতিয়া মহাসাগৰৰ তলিত এক বিশাল ফাট বা ৰিফ্ট ভেলী (Rift Valley) ৰ সৃষ্টি হয়। মেগমাৰ উত্থান : ফলক দুখন আঁতৰি যোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা চাপহীন অৱস্থাত ভূ - গৰ্ভৰ মিকলা মণ্ডল (Asthenosphere) ৰ পৰা তপত গলিত মেগমা ওপৰলৈ উঠি আহে। নতুন ভূ - ত্বক গঠন : এই মেগমা সাগৰৰ পানীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি তৎক্ষণাত ঠাণ্ডা হয় আৰু জমা হৈ নতুন আগ্নেয় শিলা (Basalt) গঠন কৰে। শৈলশিৰা গঠন : এই প্ৰক্ৰিয়াটো অবিৰতভ...
Read more