Skip to main content

'পেনজিয়া' (Pangea) আৰু 'পেনথালাছা' (Panthalassa) কি? পৃথিৱীৰ ক্ৰমবিকাশত এই দুয়োৰে ভূমিকা আলোচনা কৰা।

আলফ্ৰেড ৱেগেনাৰৰ মহাদেশীয় সঞ্চালন তত্ত্বত পেনজিয়া আৰু পেনথালাছা—এই শব্দ দুটাই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পৃথিৱীৰ ভূ-তাত্ত্বিক ইতিহাসত ইহঁতৰ অৱস্থিতি আৰু বিভাজনেই আজিৰ পৃথিৱীৰ মানচিত্ৰখন তৈয়াৰ কৰিছে।

তলত ইয়াৰ বিতং আলোচনা আগবঢ়োৱা হ’ল:

১. পেনজিয়া (Pangea)

'পেনজিয়া' শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "গোটেই পৃথিৱী" (All Earth)।

  • স্বৰূপ: প্ৰায় ৩০০ ৰ পৰা ২০০ নিযুত বছৰ আগতে পৃথিৱীৰ সমস্ত ভূ-খণ্ড (মহাদেশসমূহ) একগোট হৈ এটা বিয়াগোম মহাদেশ হিচাপে আছিল। ইয়াকে পেনজিয়া বোলা হয়।
  • অৱস্থান: ই মূলত দক্ষিণ গোলাৰ্ধত কেন্দ্ৰীভূত আছিল।

২. পেনথালাছা (Panthalassa)

'পেনথালাছা' মানে হ’ল "বিশাল সাগৰ" (All Sea)।

  • স্বৰূপ: পেনজিয়া নামৰ বিশাল মহাদেশখনক চাৰিওফালৰ পৰা আগুৰি থকা একমাত্ৰ মহাসাগৰখনকেই পেনথালাছা বোলা হয়।
  • পৰিণতি: আজিৰ প্ৰশান্ত মহাসাগৰক এই প্ৰাচীন পেনথালাছাৰ অৱশিষ্ট বুলি গণ্য কৰা হয়।

পৃথিৱীৰ ক্ৰমবিকাশত এই দুয়োৰে ভূমিকা

পৃথিৱীৰ বৰ্তমানৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাত পেনজিয়াৰ বিভাজন আৰু পেনথালাছাৰ সংকোচনৰ ভূমিকা অপৰিসীম:

  • নতুন মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ সৃষ্টি: প্ৰায় ২০০ নিযুত বছৰ আগতে পেনজিয়া ভাঙিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ ফলতেই উত্তৰ আমেৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা, ইউৰেছিয়া, আফ্ৰিকা, ভাৰতবৰ্ষ, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু এণ্টাৰ্কটিকাৰ দৰে মহাদেশৰ সৃষ্টি হয়। একেদৰে, পেনজিয়াৰ ফাটৰ মাজেৰে পানী সোমাই আহি আটলান্টিক আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ দৰে নতুন জলভাগৰ জন্ম দিয়ে।
  • পৰ্বতমালাৰ উৎপত্তি: মহাদেশীয় ভূ-খণ্ডবোৰ সঞ্চালিত হৈ ইটোৱে সিটোৰ গাত খুন্দা মৰাৰ ফলত বিশাল পৰ্বতমালাৰ সৃষ্টি হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতীয় ভূ-খণ্ড উত্তৰলৈ গৈ ইউৰেছিয়াৰ সৈতে খুন্দা খোৱাৰ ফলতেই হিমালয় পৰ্বতমালাৰ সৃষ্টি হৈছিল।
  • জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন: পেনজিয়াৰ বিভাজনৰ আগতে পৃথিৱীৰ জলবায়ু এক বিশেষ ধৰণৰ আছিল। কিন্তু মহাদেশবোৰ বিভিন্ন অক্ষৰেখাত বিয়পি পৰাৰ লগে লগে পৃথিৱীৰ জলবায়ুৰ বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি পালে। মেৰু অঞ্চলৰ ঠাণ্ডা আৰু বিষুৱীয় অঞ্চলৰ গৰমৰ বিভাজন স্পষ্ট হৈ পৰিল।
  • জীৱৰ বিৱৰ্তন: পেনজিয়া বিভক্ত হোৱাৰ বাবে উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীবোৰ বিভিন্ন মহাদেশত আৱদ্ধ হৈ পৰে (Geographical Isolation)। ইয়াৰ ফলতেই বিভিন্ন মহাদেশত ভিন্ন প্ৰকাৰৰ জীৱৰ বিৱৰ্তন ঘটে। যেনে— অষ্ট্ৰেলিয়াৰ কেংগাৰু বা আফ্ৰিকাৰ বিশেষ প্ৰাণীসমূহ।

সামৰণি: সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, পেনজিয়া আৰু পেনথালাছা আছিল পৃথিৱীৰ শৈশৱকালৰ এক ৰূপ। ইহঁতৰ বিভাজনেই বৰ্তমানৰ সাতখন মহাদেশ আৰু পাঁচখন মহাসাগৰৰ ভেটি গঢ়িলে।

Labels:

Popular posts from this blog

'ৰিং অফ ফায়াৰ' (Ring of Fire) বুলিলে কি বুজা? প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত কিয় সঘনাই ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ হয়?

'ৰিং অফ ফায়াৰ' (Ring of Fire) বা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অগ্নিবলয় হ’ল প্ৰশান্ত মহাসাগৰক ঘেৰি থকা এটা ঘোঁৰাৰ খুৰা আকৃতিৰ (Horse-shoe shaped) বিশাল অঞ্চল, য’ত পৃথিৱীৰ অধিকাংশ সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰি আৰু ভূমিকম্পৰ কেন্দ্ৰসমূহ অৱস্থিত। প্ৰায় ৪০,০০০ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত এই অঞ্চলটোত পৃথিৱীৰ মুঠ সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰিৰ প্ৰায় ৭৫% অৱস্থিত আৰু পৃথিৱীৰ মুঠ ভূমিকম্পৰ প্ৰায় ৯০% ইয়াতেই সংঘটিত হয়। প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত সঘনাই ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি হোৱাৰ কাৰণ এই অঞ্চলটোত সঘনাই ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি হোৱাৰ মূল কাৰণ হ’ল ইয়াৰ ফলক বিৱৰ্তন (Plate Tectonics) প্ৰক্ৰিয়া। তলত ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল: ১. ফলকৰ সীমাৰ অৱস্থিতি: প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলটো কেইবাখনো বিশাল টেকটনিক ফলকৰ সংযোগস্থলত অৱস্থিত। ইয়াত প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় ফলকৰ সৈতে নাজকা (Nazca), উত্তৰ আমেৰিকান, ফিলিপাইন আৰু ইউৰেছিয়ান ফলকৰ নিৰন্তৰ সংঘৰ্ষ বা ঘৰ্ষণ চলি থাকে। ২. অধোগমন প্ৰক্ৰিয়া (Subduction Zones): এইটোৱেই হ’ল আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ। প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ সীমাৱৰ্তী অঞ্চলবোৰত বেছিভাগেই অভিসাৰী ফলক সীমা (Convergen...
Read more

মেণ্টল কনভেকচন (Mantle Convection) বা মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত মানে কি? এই সোঁতে ফলকসমূহৰ গতিশীলতাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?

মেণ্টল কনভেকচন (Mantle Convection) বা মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত হ’ল পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত থকা অৰ্ধ-গলিত শিলাখণ্ডৰ এক নিৰন্তৰ চক্ৰীয় গতি। এই সোঁতটোৱেই হ’ল সেই মূল চালিকা শক্তি, যাৰ বাবে পৃথিৱীৰ বিশাল টেকটনিক ফলকসমূহ গতিশীল হৈ থাকে। তলত ইয়াৰ কাৰ্যপদ্ধতি আৰু প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল: মেণ্টলৰ পৰিচলন সোঁত কি? পৃথিৱীৰ অন্তৰ্ভাগ বা কেন্দ্ৰমণ্ডল (Core) অতি উত্তপ্ত। এই প্ৰচণ্ড তাপৰ ফলত ইয়াৰ ওপৰত থকা মেণ্টল স্তৰৰ তলৰ অংশটো তপত হৈ পৰে। ১. উত্থান: তপত হোৱাৰ ফলত মেণ্টলৰ প্লাষ্টিকধৰ্মী অৰ্ধ-গলিত পদাৰ্থসমূহ (Asthenosphere) পাতল হৈ পৰে আৰু লাহে লাহে ওপৰলৈ উঠি আহে। ২. প্ৰসাৰণ: যেতিয়া এই তপত মেগমা শিলামণ্ডলৰ (Lithosphere) তলৰ ভাগত খুন্দা খায়, তেতিয়া ই দুই বিপৰীত দিশত প্ৰসাৰিত হ'বলৈ ধৰে। ৩. অৱতৰণ: ওপৰৰ স্তৰত মেগমাখিনি অলপ ঠাণ্ডা আৰু গধুৰ হৈ পৰাৰ ফলত ই পুনৰ তললৈ নামি যায়। এইদৰে সৃষ্টি হোৱা এক চক্ৰীয় গতিক পৰিচলন সোঁত বোলা হয়। এই সোঁতে ফলকসমূহৰ গতিশীলতাত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়? পৰিচলন সোঁতে ফলকসমূহক প্ৰধানকৈ তিনি ধৰণে প্ৰভাৱিত কৰে: ১. ফলকৰ সঞ্চালন (Plate Movement): টেকটনিক ফলকসমূহ মেণ্টলৰ ওপৰত এক প্...
Read more

মহাসাগৰীয় ৰিজ (Mid-Oceanic Ridges) কেনেকৈ সৃষ্টি হয়? ইয়াৰ লগত আগ্নেয়গিৰিৰ কি সম্পৰ্ক আছে?

মধ্য - মহাসাগৰীয় ৰিজ বা শৈলশিৰা হ ’ ল মহাসাগৰৰ তলিৰ তলত থকা এক বিশাল পৰ্বতমালাৰ দৰে অংশ। ই মূলত পৃথিৱীৰ ফলকসমূহৰ গতি আৰু মেগমাৰ উত্থানৰ ফলত সৃষ্টি হয়। তলত ইয়াৰ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ সৈতে থকা সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা হ ’ ল : ১ . মধ্য - মহাসাগৰীয় ৰিজৰ সৃষ্টি (Formation of Mid-Oceanic Ridges) এই শৈলশিৰাসমূহ অপসাৰী ফলক সীমা (Divergent Plate Boundary) ত সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ পৰ্যায়সমূহ হ ’ ল : ফলকৰ পৃথকীকৰণ : যেতিয়া দুখন সাগৰীয় ফলক পৰিচলন সোঁতৰ বাবে ইখনৰ পৰা সিখন আঁতৰি যায় , তেতিয়া মহাসাগৰৰ তলিত এক বিশাল ফাট বা ৰিফ্ট ভেলী (Rift Valley) ৰ সৃষ্টি হয়। মেগমাৰ উত্থান : ফলক দুখন আঁতৰি যোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা চাপহীন অৱস্থাত ভূ - গৰ্ভৰ মিকলা মণ্ডল (Asthenosphere) ৰ পৰা তপত গলিত মেগমা ওপৰলৈ উঠি আহে। নতুন ভূ - ত্বক গঠন : এই মেগমা সাগৰৰ পানীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি তৎক্ষণাত ঠাণ্ডা হয় আৰু জমা হৈ নতুন আগ্নেয় শিলা (Basalt) গঠন কৰে। শৈলশিৰা গঠন : এই প্ৰক্ৰিয়াটো অবিৰতভ...
Read more