মধ্য-মহাসাগৰীয় ৰিজ বা শৈলশিৰা হ’ল মহাসাগৰৰ তলিৰ তলত থকা এক বিশাল পৰ্বতমালাৰ দৰে অংশ। ই মূলত পৃথিৱীৰ ফলকসমূহৰ গতি আৰু মেগমাৰ উত্থানৰ ফলত সৃষ্টি হয়।
তলত
ইয়াৰ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ সৈতে
থকা সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা হ’ল:
১.
মধ্য-মহাসাগৰীয় ৰিজৰ সৃষ্টি (Formation of
Mid-Oceanic Ridges)
এই শৈলশিৰাসমূহ অপসাৰী ফলক সীমা (Divergent Plate
Boundary) ত সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ পৰ্যায়সমূহ
হ’ল:
- ফলকৰ পৃথকীকৰণ: যেতিয়া দুখন সাগৰীয় ফলক পৰিচলন সোঁতৰ বাবে ইখনৰ পৰা সিখন আঁতৰি যায়, তেতিয়া মহাসাগৰৰ তলিত এক বিশাল ফাট বা ৰিফ্ট ভেলী (Rift Valley) ৰ সৃষ্টি হয়।
- মেগমাৰ উত্থান: ফলক দুখন আঁতৰি যোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা চাপহীন অৱস্থাত ভূ-গৰ্ভৰ মিকলা মণ্ডল (Asthenosphere) ৰ পৰা তপত গলিত মেগমা ওপৰলৈ উঠি আহে।
- নতুন ভূ-ত্বক গঠন: এই মেগমা সাগৰৰ পানীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি তৎক্ষণাত ঠাণ্ডা হয় আৰু জমা হৈ নতুন আগ্নেয় শিলা (Basalt) গঠন কৰে।
- শৈলশিৰা গঠন: এই প্ৰক্ৰিয়াটো অবিৰতভাৱে চলি থকাৰ ফলত ফাটটোৰ দুয়োকাষে পাহাৰৰ দৰে ওখ শিলাস্তৰৰ সৃষ্টি হয়, যাক আমি মধ্য-মহাসাগৰীয় ৰিজ বুলি কওঁ।
২.
আগ্নেয়গিৰিৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক
মধ্য-মহাসাগৰীয় ৰিজ আৰু আগ্নেয়গিৰি
এটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি-সিপিঠিৰ দৰে। ইয়াৰ সম্পৰ্কটো
এনেধৰণৰ:
- অবিৰত আগ্নেয়গিৰিৰ উদগীৰণ: মধ্য-মহাসাগৰীয় ৰিজসমূহ প্ৰকৃততে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ দীঘলীয়া আগ্নেয়গিৰিৰ শৃংখল। ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় ফাটটোৰে প্ৰায় সদায় মেগমা ওলাই থাকে, যদিও পানীৰ তলত হোৱাৰ বাবে আমি ইয়াক প্ৰত্যক্ষ কৰিব নোৱাৰোঁ।
- ফিছাৰ উদগীৰণ (Fissure
Eruption): স্থলভাগৰ
আগ্নেয়গিৰিৰ দৰে ই কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ছিদ্ৰৰে ওলাই নাহে। ইয়াত দীঘলীয়া ফাটৰ মাজেৰে লাভা বিয়পি পৰে।
- নতুন দ্বীপৰ সৃষ্টি: কেতিয়াবা এই আগ্নেয়গিৰিৰ উদগীৰণ ইমান বেছি হয় যে সাগৰৰ তলিৰ পৰা ওখ হৈ আহি ই পানীৰ উপৰিভাগ পায়হি আৰু নতুন দ্বীপৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হ’ল আইচলেণ্ড (Iceland),
যিটো মধ্য-আটলান্টিক শৈলশিৰাৰ ওপৰত অৱস্থিত।
- হাইড্ৰ'থাৰ্মেল ভেণ্ট (Hydrothermal
Vents): এই শৈলশিৰা অঞ্চলত আগ্নেয় ক্ৰিয়াৰ ফলত সাগৰৰ তলিত গৰম পানীৰ ফোৱাৰা বা 'ব্লেক স্মোকাৰ'ৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে সাগৰৰ গভীৰতাত এক বিশেষ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঢ়ি তোলে।
সামৰণি:
সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, মধ্য-মহাসাগৰীয়
ৰিজ হ’ল এক
নতুন ভূ-ত্বক গঠনৰ
কাৰখানা, য’ত আগ্নেয়গিৰিৰ
উদগীৰণেই হ’ল মূল
চালিকা শক্তি।