প্ৰশ্ন: ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনৰ (Regulating Act) পৰা ১৮৩৩ চনৰ চৰ্টাৰ আইনলৈ (Charter Act) ভাৰতত সাংবিধানিক শাসনৰ ক্ৰমবিৱৰ্তন কেনেকৈ হৈছিল বৰ্ণনা কৰা। এই আইনসমূহে কেনেকৈ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৭৭৩ ৰ পৰা ১৮৩৩ চনলৈ সাংবিধানিক ক্ৰমবিৱৰ্তন
ব্ৰিটিছ শাসনকালত ভাৰতত কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসন আৰু সাংবিধানিক শাসনৰ আৰম্ভণি ঘাইকৈ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ সংসদে গ্ৰহণ কৰা কেইখনমান বিশেষ আইনৰ জৰিয়তে হৈছিল।
১. ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন (Regulating Act of 1773):
এইখন আছিল ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বিষয়বোৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু তদাৰক কৰাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা প্ৰথমটো পদক্ষেপ।
কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ আৰম্ভণি: ইয়াৰ জৰিয়তে বংগৰ গভৰ্ণৰক 'বংগৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেল' (প্ৰথম গৰাকী: ৱাৰেন হেষ্টিংছ) হিচাপে মনোনীত কৰা হয়।
অধীনস্থ প্ৰশাসন: বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ গভৰ্ণৰসকলক বংগৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ অধীনস্থ কৰা হয়। ইয়াৰ আগতে তিনিওটা প্ৰেচিডেন্সি পৰস্পৰ স্বতন্ত্ৰ আছিল।
ন্যায়িক ব্যৱস্থা: ১৭৭৪ চনত কলিকতাত এখন উচ্চতম ন্যায়ালয় (Supreme Court) স্থাপন কৰা হয়।
২. ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইন (Pitt’s India Act of 1784):
এই আইনে কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক কাৰ্যাৱলীৰ মাজত পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰি দিছিল।
দ্বৈত শাসন: ৰাজনৈতিক বিষয়বোৰ চম্ভালিবলৈ 'বোৰ্ড অফ কন্ট্ৰোল' (Board of Control) গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ভাৰতত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধি পায়।
৩. ১৮৩৩ চনৰ চৰ্টাৰ আইন (Charter Act of 1833):
এই আইনক ভাৰতত কেন্দ্ৰীকৰণৰ (Centralization) দিশত অন্তিম পদক্ষেপ বুলি গণ্য কৰা হয়।
ভাৰতৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেল: বংগৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেলক সমগ্ৰ 'ভাৰতৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেল' (প্ৰথম গৰাকী: লৰ্ড উইলিয়াম বেণ্টিংক) হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়। তেওঁক সামৰিক আৰু অসামৰিক সকলো ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হয়।
আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা: বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজৰ গভৰ্ণৰৰ পৰা আইন বনোৱাৰ ক্ষমতা কাঢ়ি নি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হয়।
বাণিজ্যিক একাধিপত্যৰ সমাপ্তি: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক চৰিত্ৰ সম্পূৰ্ণৰূপে শেষ হয় আৰু ই এক বিশুদ্ধ প্ৰশাসনিক সংস্থাত পৰিণত হয়।
এই আইনসমূহে কেনেকৈ কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল?
ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰীকৰণ: ১৭৭৩ চনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা ক্ষমতাৰ একত্ৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া ১৮৩৩ চনত চৰম পৰ্যায় পাইছিল, য'ত সমগ্ৰ ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ বাবে এজন মুৰব্বী (গভৰ্ণৰ জেনেৰেল) নিযুক্তি দিয়া হৈছিল।
একক আইনী ব্যৱস্থা: বিভিন্ন প্ৰদেশৰ বাবে বেলেগ বেলেগ আইনৰ পৰিৱৰ্তে কেন্দ্ৰীয় পৰিষদে সমগ্ৰ দেশৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন কৰিবলৈ লৈছিল।
প্ৰশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণ: ব্ৰিটিছ সংসদে কোম্পানীৰ হাতৰ পৰা লাহে লাহে ক্ষমতা নিজৰ হাতলৈ নি এক সুশৃংখল আমোলাতান্ত্ৰিক কাঠামো গঢ়ি তুলিছিল।
এইদৰেই ১৭৭৩ ৰ পৰা ১৮৩৩ চনৰ এই আইনসমূহে ভাৰতত আধুনিক কেন্দ্ৰীয় শাসন আৰু বৰ্তমানৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাৰ এক শক্তিশালী আধাৰশিলা স্থাপন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন: সংবিধান কি? ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰধান উৎসসমূহ কি কি? (২৫০ শব্দ)
সংবিধানৰ সংজ্ঞা:
সংবিধান হৈছে এখন দেশৰ মৌলিক আইন। ই এনে এক আইনী নথি যিয়ে চৰকাৰৰ বিভিন্ন অংগসমূহৰ (বিধানমণ্ডল, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকা) গাঁথনি, ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী নিৰ্ধাৰণ কৰে। সংবিধানক ৰাষ্ট্ৰ আৰু ইয়াৰ নাগৰিকৰ মাজৰ এক 'সামাজিক চুক্তি' বুলিও ক’ব পাৰি, কিয়নো ই নাগৰিকৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যসমূহ সুৰক্ষিত কৰে। ই দেশৰ শাসন ব্যৱস্থা পৰিচালনা কৰাৰ সৰ্বোচ্চ মাপকাঠী।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰধান উৎসসমূহ:
ভাৰতীয় সংবিধানখনক প্ৰায়ে এখন 'ধাৰ কৰা সংবিধান' বুলি কোৱা হয়, কিন্তু ড° বি.আৰ. আম্বেদকাৰৰ মতে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশৰ সংবিধানৰ ভাল গুণবোৰ ভাৰতীয় পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাইহে ইয়াক গ্ৰহণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ উৎসসমূহক তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰিব পাৰি:
১. ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন (Structural Source): ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰায় ৬০-৭০ শতাংশই এই আইনখনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠিছে। ইয়াৰ পৰা ফেডাৰেল আঁচনি, ৰাজ্যপালৰ কাৰ্যালয়, ন্যায়পালিকা, লোকসেৱা আয়োগ আৰু জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থাৰ ধাৰণা লোৱা হৈছে।
২. ব্ৰিটিছ সংবিধান (ৰাজনৈতিক উৎস): ভাৰতৰ সংসদীয় শাসন পদ্ধতি, আইনৰ শাসন (Rule of Law), একক নাগৰিকত্ব, দ্বিকক্ষীয় সংসদ আৰু কেবিনেট ব্যৱস্থা ব্ৰিটেইনৰ পৰা লোৱা হৈছে।
৩. আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) সংবিধান: মৌলিক অধিকাৰ, ন্যায়িক সমীক্ষা (Judicial Review), উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পদ আৰু উচ্চতম ন্যায়ালয় তথা উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশক অপসাৰণ কৰাৰ পদ্ধতি আমেৰিকাৰ পৰা লোৱা হৈছে।
৪. আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধান: ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতি (DPSP), ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ পদ্ধতি আৰু ৰাজ্যসভালৈ সদস্য মনোনীত কৰাৰ ধাৰণা ইয়াৰ পৰা লোৱা হৈছে।
৫. অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস:
কানাডা: শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ সৈতে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা।
অষ্ট্ৰেলিয়া: সমবৰ্তী তালিকা (Concurrent List) আৰু সংসদৰ যুটীয়া অধিবেশন।
জাৰ্মানী: জৰুৰীকালীন অৱস্থাত মৌলিক অধিকাৰ কৰ্তন।
ছোভিয়েট ইউনিয়ন (Russia): মৌলিক কৰ্তব্য আৰু প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখ থকা সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায়ৰ আদৰ্শ।
দক্ষিণ আফ্ৰিকা: সংবিধান সংশোধনী প্ৰক্ৰিয়া।
পৰিশেষে ক’ব পাৰি যে ভাৰতীয় সংবিধান কেৱল এটা নকল নথি নহয়। ইয়াৰ নিৰ্মাতাসকলে বিদেশী সংবিধানৰ নীতিবোৰ ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্যময় সমাজ আৰু প্ৰয়োজনৰ সৈতে খাপ খুৱাই সংশোধন কৰি গ্ৰহণ কৰিছে। সেয়েহে ই এক 'জীৱন্ত নথি' (Living Document) যিয়ে সময়ৰ লগে লগে নিজক পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন: আপুনি ভাবেনে যে ভাৰতীয় সংবিধানৰ পুনৰীক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছে? আপোনাৰ মতৰ সমৰ্থনত যুক্তি দিয়ক। (৩০ নম্বৰ, ২৫০ শব্দ)
আৰম্ভণি:
১৯৫০ চনত গৃহীত হোৱা ভাৰতীয় সংবিধানখনক এখন 'জীৱন্ত নথি' বুলি কোৱা হয়। যোৱা ৭৫ বছৰত ১০০তকৈও অধিক সংশোধনীৰ জৰিয়তে ই নিজক পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই লৈছে। বৰ্তমানৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনশীল বিশ্বত সংবিধানখনৰ এক সামগ্ৰিক পুনৰীক্ষণৰ (Review) প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত বিভিন্ন মহলত বিতৰ্ক চলি আছে।
পুনৰীক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সপক্ষে যুক্তি:
১. প্ৰযুক্তিগত প্ৰত্যাহ্বান: সংবিধান প্ৰণেতাসকলে বৰ্তমানৰ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI), ডাটা গোপনীয়তা (Data Privacy) আৰু চাইবাৰ যুদ্ধৰ দৰে বিষয়বোৰ কল্পনা কৰা নাছিল। বৰ্তমানৰ ডিজিটেল যুগৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ সংবিধানৰ কিছু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজন।
২. কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক: ৰাজ্যপালৰ ভূমিকা, ৰাষ্ট্ৰপতি শাসনৰ (অনুচ্ছেদ ৩৫৬) অপব্যৱহাৰ আৰু 'এক দেশ এক নিৰ্বাচন'ৰ দৰে ধাৰণাসমূহ কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিটোৰ পুনৰীক্ষণৰ প্ৰয়োজন আছে।
৩. ন্যায়িক সংস্কাৰ: দেশৰ আদালতত কোটি কোটি গোচৰ পৰি থকা অৱস্থাত ন্যায়াধীশ নিযুক্তিৰ পদ্ধতি আৰু উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ আঞ্চলিক শাখা স্থাপনৰ দৰে বিষয়বোৰত সাংবিধানিক স্পষ্টতাৰ প্ৰয়োজন।
৪. বিকেন্দ্ৰীকৰণ: ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংশোধনীয়ে পঞ্চায়তক ক্ষমতা দিছে যদিও আৰ্থিক দিশত এইবোৰ এতিয়াও কেন্দ্ৰ বা ৰাজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বিত্তীয় ফেডাৰেলিজম শক্তিশালী কৰিবলৈ পুনৰীক্ষণ প্ৰয়োজনীয়।
পুনৰীক্ষণৰ বিপক্ষে যুক্তি:
১. মৌলিক গাঁথনিৰ সুৰক্ষা (Basic Structure): ১৯৭৩ চনৰ কেশৱানন্দ ভাৰতী গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ৰায় দিছিল যে সংবিধানৰ 'মৌলিক গাঁথনি' (ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, গণতন্ত্ৰ আদি) সলনি কৰিব নোৱাৰি। সামগ্ৰিক পুনৰীক্ষণে এই মূলমূল্যবোৰক বিপদত পেলাব পাৰে।
২. ৰাজনৈতিক অপব্যৱহাৰ: কোনো বিশেষ চৰকাৰে নিজৰ ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে সংবিধানৰ মূল চৰিত্ৰ সলনি কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে, যিয়ে সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ খৰ্ব কৰিব পাৰে।
সামৰণি:
সামগ্ৰিকভাৱে সংবিধানখন নতুনকৈ লিখাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই, কাৰণ ইয়াৰ মূল নীতিবোৰ চিৰকালৰ বাবে প্ৰাসংগিক। কিন্তু ২০০২ চনৰ ভেংকটাচালাইয়া আয়োগে পৰামৰ্শ দিয়াৰ দৰে সময়ৰ আহ্বানত এক 'সাময়িক কাৰ্যকৰী পুনৰীক্ষণ' (Periodic Functional Review) কৰাটো যুক্তিসংগত। ই সংবিধানৰ মৌলিক গাঁথনি নষ্ট নকৰাকৈ দেশৰ প্ৰশাসনক অধিক গতিশীল আৰু জনমুখী কৰি তুলিব।
প্ৰশ্ন: দেশৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত ২৬ নৱেম্বৰৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে লিখা।
ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক বুৰঞ্জীত ২৬ নৱেম্বৰৰ দিনটো অতিশয় তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। এই দিনটো সমগ্ৰ দেশতে 'সংবিধান দিৱস' (Constitution Day) হিচাপে পালন কৰা হয়। ইয়াৰ গুৰুত্ব তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. সংবিধান গ্ৰহণৰ দিন: ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰ তাৰিখে ভাৰতৰ সংবিধান সভাই (Constituent Assembly) আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতীয় সংবিধানখন গ্ৰহণ কৰিছিল। যদিও সংবিধানখন ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰাহে সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যকৰী হৈছিল, তথাপিও ইয়াৰ আইনী যাত্ৰা এই দিনটোতেই আৰম্ভ হৈছিল।
২. ঐতিহাসিক সংবিধান দিৱসৰ ঘোষণা: ২০১৫ চনত ড° বি.আৰ. আম্বেদকাৰৰ ১২৫ সংখ্যক জন্মজয়ন্তী উদযাপনৰ সময়ত ভাৰত চৰকাৰে ২৬ নৱেম্বৰৰ দিনটো আনুষ্ঠানিকভাৱে 'সংবিধান দিৱস' হিচাপে ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ পূৰ্বে এই দিনটো 'আইন দিৱস' হিচাপে জনা গৈছিল।
৩. সাংবিধানিক মূল্যবোধৰ প্ৰসাৰ: এই দিনটো পালন কৰাৰ মূল উদ্দেশ্য হ'ল জনসাধাৰণৰ মাজত সাংবিধানিক মূল্যবোধসমূহ (যেনে— ন্যায়, স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ববোধ) প্ৰসাৰিত কৰা আৰু সংবিধানৰ প্ৰতি সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।
৪. ড° বি.আৰ. আম্বেদকাৰলৈ সন্মান: এই দিনটোৱে সংবিধানৰ মুখ্য স্থপতি ড° বি.আৰ. আম্বেদকাৰৰ অৱদানক স্বীকৃতি দিয়ে। তেওঁৰ বলিষ্ঠ নেতৃত্বত ভাৰতীয় সংবিধানে এখন আধুনিক আৰু গণতান্ত্ৰিক ভাৰতৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
৫. সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনা পাঠ: এই বিশেষ দিনটোত স্কুল, কলেজ আৰু চৰকাৰী কাৰ্যালয়সমূহত সংবিধানৰ 'প্ৰস্তাৱনা' (Preamble) পাঠ কৰা হয়। ই আমাক সংবিধানৰ মূল আদৰ্শসমূহ পুনৰবাৰ সোঁৱৰাই দিয়ে।
২৬ নৱেম্বৰ কেৱল এটা দিন নহয়, ই হ'ল ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ বিজয়ৰ প্ৰতীক। এই দিনটোৱে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে দেশখন কোনো ব্যক্তিৰ ইচ্ছাত নহয়, বৰঞ্চ সংবিধানৰ নিৰ্দেশনাতহে পৰিচালিত হয়।
প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সংবিধান সংশোধনৰ ক্ষেত্ৰত সংসদৰ স্বেচ্ছাচাৰী ক্ষমতাৰ ওপৰত চকু ৰাখে। সমালোচনাভৰা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সংসদৰ সংবিধান সংশোধন ক্ষমতা আৰু উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ভূমিকা
ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত সংসদৰ সংবিধান সংশোধন কৰাৰ ক্ষমতা (অনুচ্ছেদ ৩৬৮) আৰু উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ 'ন্যায়িক সমীক্ষা' (Judicial Review) ৰ ক্ষমতাৰ মাজত এক সুক্ষ্ম ভাৰসাম্য আছে। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সংসদক সংবিধানৰ ধ্বংস কৰাত বাধা দি এজন অভিভাৱকৰ দৰে কাম কৰে।
১. ঐতিহাসিক বিৱৰ্তন আৰু সংঘাত:
আৰম্ভণিতে শংকৰী প্ৰসাদ (১৯৫১) গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে কৈছিল যে সংসদে মৌলিক অধিকাৰসহ সংবিধানৰ যিকোনো অংশ সংশোধন কৰিব পাৰে। কিন্তু গোলকনাথ (১৯৬৭) গোচৰত ন্যায়ালয়ে এই স্থিতি সলনি কৰি কয় যে সংসদে মৌলিক অধিকাৰ খৰ্ব কৰিব নোৱাৰে।
২. মৌলিক গাঁথনিৰ ধাৰণা (Basic Structure Doctrine):
সংসদৰ স্বেচ্ছাচাৰী ক্ষমতাৰ ওপৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ বাধাটো আছিল ১৯৭৩ চনৰ কেশৱানন্দ ভাৰতী গোচৰ। ইয়াত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ৰায় দিছিল যে:
সংসদে সংবিধানৰ যিকোনো অংশ সংশোধন কৰিব পাৰে, কিন্তু ই সংবিধানৰ 'মৌলিক গাঁথনি' সলনি কৰিব নোৱাৰে।
ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনি, গণতন্ত্ৰ আৰু ন্যায়িক সমীক্ষা হ’ল এই মৌলিক গাঁথনিৰ অংশ।
৩. স্বেচ্ছাচাৰী ক্ষমতাৰ ওপৰত কেনেকৈ চকু ৰাখে?
সীমিত ক্ষমতাৰ সুৰক্ষা: মিনার্ভা মিলছ (১৯৮০) গোচৰত ন্যায়ালয়ে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে সংসদে নিজৰ সংশোধন কৰাৰ 'সীমিত' ক্ষমতাক 'অসীমিত' কৰিব নোৱাৰে।
ন্যায়িক স্বাধীনতা: ২০১৫ চনত NJAC আইনখন উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বাতিল কৰিছিল কাৰণ ই ন্যায়পালিকাৰ স্বতন্ত্ৰতা (যিটো মৌলিক গাঁথনিৰ অংশ) ভংগ কৰিছিল।
নৱম অনুসূচীৰ পৰীক্ষা: আই.আৰ. কোৱেলহো (২০০৭) গোচৰত ন্যায়ালয়ে কয় যে নৱম অনুসূচীত অন্তৰ্ভুক্ত যিকোনো আইনেই ন্যায়িক সমীক্ষাৰ ঊৰ্ধত নহয়।
সীমিত ক্ষমতাৰ সুৰক্ষা: মিনার্ভা মিলছ (১৯৮০) গোচৰত ন্যায়ালয়ে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে সংসদে নিজৰ সংশোধন কৰাৰ 'সীমিত' ক্ষমতাক 'অসীমিত' কৰিব নোৱাৰে।
ন্যায়িক স্বাধীনতা: ২০১৫ চনত NJAC আইনখন উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বাতিল কৰিছিল কাৰণ ই ন্যায়পালিকাৰ স্বতন্ত্ৰতা (যিটো মৌলিক গাঁথনিৰ অংশ) ভংগ কৰিছিল।
নৱম অনুসূচীৰ পৰীক্ষা: আই.আৰ. কোৱেলহো (২০০৭) গোচৰত ন্যায়ালয়ে কয় যে নৱম অনুসূচীত অন্তৰ্ভুক্ত যিকোনো আইনেই ন্যায়িক সমীক্ষাৰ ঊৰ্ধত নহয়।
৪. সমালোচনামূলক মূল্যায়ন:
উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ এই ভূমিকাক দুয়ো দিশৰ পৰা চাব পাৰি:
ইতিবাচক দিশ: ই দেশক 'সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ একনায়কত্ববাদ'ৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু সংবিধানৰ মূল আধ্যাত্মিকতাক জীয়াই ৰাখে।
নেতিবাচক দিশ: সমালোচকসকলে ইয়াক 'ন্যায়িক সক্ৰিয়তাবাদ' (Judicial Activism) বুলি কয়। যিহেতু 'মৌলিক গাঁথনি'ৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সংজ্ঞা সংবিধানত নাই, সেয়েহে ই ন্যায়াধীশসকলক অত্যধিক ক্ষমতা প্ৰদান কৰে যিটো কেতিয়াবা গণতান্ত্ৰিকভাৱে নিৰ্বাচিত সংসদৰ ইচ্ছাৰ বিপৰীত হ’ব পাৰে।
সামৰণি:
উপসংহাৰত ক’ব পাৰি যে উচ্চতম ন্যায়ালয় আৰু সংসদৰ মাজৰ এই টনা-আঁজোৰাই ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰক অধিক শক্তিশালী কৰিছে। ন্যায়ালয়ে সংসদক 'সংশোধন' কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে কিন্তু 'নতুন সংবিধান' লিখিবলৈ বাধা দিয়ে। ইয়াৰ ফলত দেশত আইনৰ শাসন বৰ্তি থাকে।
প্ৰশ্ন: ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনে এখন যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংবিধানৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিলনে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা
১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনখন আছিল ভাৰতৰ সাংবিধানিক ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দলিল। এই আইনে ভাৰতত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এখন 'সৰ্বভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰ' (All-India Federation) গঠনৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে ই যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংবিধানৰ ভেটি স্থাপনৰ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু ই সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যকৰী হোৱা নাছিল।
১. যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
সৰ্বভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰ: এই আইনে বৃটিছ ভাৰতৰ প্ৰদেশসমূহ আৰু দেশীয় ৰাজ্যসমূহক (Princely States) লৈ এখন যুক্তৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল।
ক্ষমতা বিভাজন: কেন্দ্ৰ আৰু প্ৰদেশসমূহৰ মাজত ক্ষমতা বিভাজনৰ বাবে তিনিখন তালিকা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল:
কেন্দ্ৰীয় তালিকা (Federal List) - ৫৯ টা বিষয়।
প্ৰাদেশীয় তালিকা (Provincial List) - ৫৪ টা বিষয়।
সমবৰ্তী তালিকা (Concurrent List) - ৩৬ টা বিষয়।
যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালত: সংবিধানৰ ব্যাখ্যা আৰু কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ বিবাদ নিষ্পত্তিৰ বাবে ১৯৩৭ চনত এটা 'ফেডাৰেল ক’ৰ্ট' (Federal Court) স্থাপন কৰা হৈছিল।
সৰ্বভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰ: এই আইনে বৃটিছ ভাৰতৰ প্ৰদেশসমূহ আৰু দেশীয় ৰাজ্যসমূহক (Princely States) লৈ এখন যুক্তৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল।
ক্ষমতা বিভাজন: কেন্দ্ৰ আৰু প্ৰদেশসমূহৰ মাজত ক্ষমতা বিভাজনৰ বাবে তিনিখন তালিকা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল:
কেন্দ্ৰীয় তালিকা (Federal List) - ৫৯ টা বিষয়।
প্ৰাদেশীয় তালিকা (Provincial List) - ৫৪ টা বিষয়।
সমবৰ্তী তালিকা (Concurrent List) - ৩৬ টা বিষয়।
যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালত: সংবিধানৰ ব্যাখ্যা আৰু কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ বিবাদ নিষ্পত্তিৰ বাবে ১৯৩৭ চনত এটা 'ফেডাৰেল ক’ৰ্ট' (Federal Court) স্থাপন কৰা হৈছিল।
২. প্ৰাদেশীয় স্বায়ত্বশাসন (Provincial Autonomy):
এই আইনৰ এটা ডাঙৰ সফলতা আছিল প্ৰদেশসমূহৰ পৰা 'দ্বৈত শাসন' (Dyarchy) বিলুপ্ত কৰা আৰু তেওঁলোকক নিজৰ পৰিসৰত স্বায়ত্বশাসন প্ৰদান কৰা। ই যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰক শক্তিশালী কৰিছিল।
৩. সীমাবদ্ধতাসমূহ (বিফলতাৰ কাৰণ):
দেশীয় ৰাজ্যৰ অংশগ্ৰহণ: যুক্তৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ বাবে দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ যোগদান অনিবাৰ্য আছিল, কিন্তু তেওঁলোকে ইয়াত যোগদান নকৰিলে। ফলত 'সৰ্বভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰ'ৰ ধাৰণাটো কেতিয়াও বাস্তৱায়িত নহ’ল।
কেন্দ্ৰত দ্বৈত শাসন: প্ৰদেশৰ পৰা আঁতৰাই কেন্দ্ৰীয় পৰ্যায়ত 'দ্বৈত শাসন' প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যিটো আছিল যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদৰ্শৰ পৰিপন্থী।
অৱশিষ্ট ক্ষমতা (Residuary Powers): ক্ষমতা বিভাজনৰ পাছত ৰৈ যোৱা অৱশিষ্ট ক্ষমতাসমূহ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হৈছিল, যিটোৱে কেন্দ্ৰীয় একনায়কত্ববাদৰ ইংগিত দিছিল।
দেশীয় ৰাজ্যৰ অংশগ্ৰহণ: যুক্তৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ বাবে দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ যোগদান অনিবাৰ্য আছিল, কিন্তু তেওঁলোকে ইয়াত যোগদান নকৰিলে। ফলত 'সৰ্বভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰ'ৰ ধাৰণাটো কেতিয়াও বাস্তৱায়িত নহ’ল।
কেন্দ্ৰত দ্বৈত শাসন: প্ৰদেশৰ পৰা আঁতৰাই কেন্দ্ৰীয় পৰ্যায়ত 'দ্বৈত শাসন' প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যিটো আছিল যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদৰ্শৰ পৰিপন্থী।
অৱশিষ্ট ক্ষমতা (Residuary Powers): ক্ষমতা বিভাজনৰ পাছত ৰৈ যোৱা অৱশিষ্ট ক্ষমতাসমূহ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হৈছিল, যিটোৱে কেন্দ্ৰীয় একনায়কত্ববাদৰ ইংগিত দিছিল।
সামৰণি:
যদিও ১৯৩৫ চনৰ আইনখনে প্ৰস্তাৱ কৰা যুক্তৰাষ্ট্ৰখন সম্পূৰ্ণৰূপে গঠিত হোৱা নাছিল, তথাপিও ই ভাৰতত ভৱিষ্যতৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিৰ এক শক্তিশালী ব্লু-প্ৰিণ্ট বা নক্সা তৈয়াৰ কৰিছিল। আমাৰ বৰ্তমানৰ সংবিধানৰ ক্ষমতা বিভাজনৰ পদ্ধতি আৰু ফেডাৰেল আদালতৰ ধাৰণাটো এই আইনখনৰে এক উন্নত সংস্কৰণ।
প্ৰশ্ন: আপুনি ভাবেনে যে ভাৰতীয় সংবিধানে ক্ষমতাৰ কঠোৰ পৃথকীকৰণ নীতি গ্ৰহণ কৰা নাই, বৰঞ্চ ই 'নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য' (Checks and Balance) নীতিৰ ওপৰতহে প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবিধানত ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ-ভাৰসাম্য নীতি
ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতিৰ অৰ্থ হ’ল চৰকাৰৰ তিনিটা মুখ্য অংগ— বিধানমণ্ডল, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকাৰ কাৰ্যাৱলী সম্পূৰ্ণ পৃথক হোৱা। আমেৰিকাৰ সংবিধানত ইয়াৰ কঠোৰ প্ৰয়োগ দেখা যায়, কিন্তু ভাৰতীয় সংবিধানে ইয়াৰ এক নমনীয় ৰূপহে গ্ৰহণ কৰিছে।
১. ভাৰতত ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ (Separation of Powers):
ভাৰতীয় সংবিধানত এই নীতিটো স্পষ্টকৈ উল্লেখ নাই যদিও বিভিন্ন অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে অংগসমূহৰ কাৰ্যকলাপ পৃথক কৰা হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, অনুচ্ছেদ ৫০-এ কাৰ্যপালিকাক ন্যায়পালিকাৰ পৰা পৃথক কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। ইয়াৰ উপৰিও, এজন ন্যায়াধীশৰ আচৰণ সংসদত আলোচনা কৰিব নোৱাৰি।
২. ভাৰতত 'নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য' (Checks and Balances):
ভাৰতত ক্ষমতাৰ কঠোৰ পৃথকীকৰণৰ পৰিৱৰ্তে অংগসমূহৰ মাজত আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা আছে। ইয়াৰ মূল কাৰণবোৰ হ’ল:
কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ সম্পৰ্ক: ভাৰতত সংসদীয় চৰকাৰ চলি থকা বাবে কাৰ্যপালিকা (মন্ত্ৰীপৰিষদ) বিধানমণ্ডলৰ (সংসদ) এক অংশ। কাৰ্যপালিকা নিজৰ কামৰ বাবে সংসদৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে।
ন্যায়িক সমীক্ষা (Judicial Review): সংসদে বনোৱা কোনো আইন যদি সংবিধান বিৰোধী হয়, তেন্তে ন্যায়পালিকাই তাক বাতিল কৰিব পাৰে। ই বিধানমণ্ডলৰ ওপৰত ন্যায়পালিকাৰ এক নিয়ন্ত্ৰণ।
ন্যায়াধীশ নিযুক্তি আৰু অপসাৰণ: ন্যায়পালিকা স্বতন্ত্ৰ যদিও ন্যায়াধীশসকলক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে আৰু তেওঁলোকক অপসাৰণ কৰাৰ ক্ষমতা সংসদৰ হাতত থাকে।
অধ্যদেশ (Ordinance): যেতিয়া সংসদৰ অধিবেশন চলি নাথাকে, তেতিয়া কাৰ্যপালিকাই (ৰাষ্ট্ৰপতি) আইনৰ দৰে ক্ষমতা থকা অধ্যদেশ জাৰি কৰিব পাৰে।
৩. এই ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা:
ভাৰতৰ দৰে এখন বিশাল আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশত ক্ষমতাৰ কঠোৰ পৃথকীকৰণে অংগসমূহৰ মাজত অচলাৱস্থাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। 'নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য' নীতিয়ে নিশ্চিত কৰে যে কোনো এটা অংগই যাতে স্বেচ্ছাচাৰী হৈ সংবিধান উলংঘা কৰিব নোৱাৰে।
সামৰণি:
গতিকে ক’ব পাৰি যে ভাৰতীয় সংবিধানখন ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণৰ এক 'পানী নসৰকা' কোঠা নহয়। বৰঞ্চ ই এটা সমন্বয়ী ব্যৱস্থা য’ত প্ৰতিটো অংগই আনটোৰ ওপৰত চকু ৰাখে, যাতে সাংবিধানিক আধিপত্য বৰ্তি থাকে।
প্ৰশ্ন: ‘সাংবিধানিক নৈতিকতা’ (Constitutional Morality) ধাৰণাটো সংবিধানৰ মাজতেই নিহিত হৈ আছে আৰু ইয়াৰ মৌলিক দিশসমূহৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। প্ৰাসঙ্গিক ন্যায়িক সিদ্ধান্তৰ সহায়ত ‘সাংবিধানিক নৈতিকতা’ৰ মতবাদটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ‘সাংবিধানিক নৈতিকতা’ৰ ধাৰণা আৰু ন্যায়িক ব্যাখ্যা
‘সাংবিধানিক নৈতিকতা’ (Constitutional Morality) হ’ল এক আধুনিক সাংবিধানিক ধাৰণা যাৰ অৰ্থ হ’ল— সংবিধানৰ কেৱল আখৰকেই পালন কৰা নহয়, বৰঞ্চ সংবিধানৰ অন্তৰ্নিহিত আত্মা আৰু আদৰ্শৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ থকা। ই চৰকাৰ আৰু নাগৰিক উভয়কে সংবিধানৰ মূল নীতিসমূহ (যেনে— স্বাধীনতা, সমতা, সামাজিক ন্যায় আৰু ভ্ৰাতৃত্ববোধ) অনুসৰণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।
১. সাংবিধানিক নৈতিকতাৰ উৎস:
এই ধাৰণাটো প্ৰথমে ড° বি.আৰ. আম্বেদকাৰে সংবিধান সভাত উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, এখন গণতান্ত্ৰিক দেশত চৰকাৰ চলোৱা লোকসকলৰ মাজত সাংবিধানিক নিয়মৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা থকাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ই সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনা (Preamble), মৌলিক অধিকাৰ (Part III) আৰু নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ (Part IV) মাজত নিহিত হৈ আছে।
২. গুৰুত্বপূৰ্ণ ন্যায়িক সিদ্ধান্তসমূহ (Relevant Judicial Decisions):
উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বিভিন্ন সময়ত এই মতবাদটোক শক্তিশালী ৰূপত দাঙি ধৰিছে:
নৱতেজ সিং জোহৰ বনাম ভাৰত চৰকাৰ (২০১৮): সমকামিতাৰ বিৰুদ্ধে থকা দণ্ডবিধিৰ ৩৭৭ ধাৰাটো বাতিল কৰাৰ সময়ত ন্যায়ালয়ে কৈছিল যে 'সামাজিক নৈতিকতা'তকৈ (Social Morality) 'সাংবিধানিক নৈতিকতা' বেছি শক্তিশালী। সমাজৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ মততকৈ সংবিধানৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।
চাবৰিমালা গোচৰ (ইণ্ডিয়ান ইয়ং লয়াৰ্ছ এছ’চিয়েশ্যন, ২০১৮): মন্দিৰত মহিলাৰ প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ কৰা পৰম্পৰাটো বাতিল কৰি ন্যায়ালয়ে কয় যে যিকোনো ধৰ্মীয় পৰম্পৰাই যদি সংবিধানৰ সমতা আৰু মৰ্যাদাৰ নীতি ভংগ কৰে, তেন্তে 'সাংবিধানিক নৈতিকতা'ই অগ্ৰাধিকাৰ পাব।
গভৰ্ণমেণ্ট অফ এন.চি.টি. দিল্লী বনাম ভাৰত চৰকাৰ (২০১৮): এই গোচৰত ন্যায়ালয়ে কৈছিল যে সাংবিধানিক নৈতিকতাই চৰকাৰৰ বিভিন্ন অংগসমূহৰ মাজত সহযোগিতা আৰু পাৰস্পৰিক শ্ৰদ্ধা বজাই ৰখাটো বুজায়। ই স্বেচ্ছাচাৰী শাসনত বাধা দিয়ে।
৩. সাংবিধানিক নৈতিকতাৰ সাৰমৰ্ম:
ই সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ শাসনক একনায়কত্ববাদ হ’বলৈ নিদিয়ে।
ই আইনৰ শাসন (Rule of Law) আৰু ন্যায়পালিকাৰ স্বতন্ত্ৰতা সুনিশ্চিত কৰে।
ই সংবিধানক এক গতিশীল আৰু পৰিৱৰ্তনশীল নথি হিচাপে জীয়াই ৰাখে।
সামৰণি:
পৰিশেষে ক’ব পাৰি যে সাংবিধানিক নৈতিকতা হ’ল সংবিধানৰ সেই নৈতিক কম্পাছ (Compass), যিয়ে দেশৰ শাসন ব্যৱস্থাক বিপথে পৰিচালিত হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। ই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে ক্ষমতাৰ সঠিক ব্যৱহাৰ আৰু নাগৰিকৰ মৰ্যাদা সুৰক্ষিত কৰাই হ’ল সংবিধানৰ প্ৰধান লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন: ১৯১৯ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ পৰা ভাৰতীয় প্ৰশাসনত ‘দ্বৈত শাসন’ (Dyarchy) ৰ ক্ৰমবিৱৰ্তনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা আৰু ১৯৩৫ চনৰ আইনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা। ই ভাৰতীয় সংবিধানৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
ভাৰতীয় প্ৰশাসনত দ্বৈত শাসনৰ (Dyarchy) ক্ৰমবিৱৰ্তন
‘দ্বৈত শাসন’ বা ‘ডায়াআৰ্কি’ (Dyarchy) শব্দটো গ্ৰীক শব্দ ‘di-arche’ ৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হ’ল দ্বি-শাসন। ভাৰতীয় প্ৰশাসনীয় ইতিহাসত ই ক্ষমতা বিভাজনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰীক্ষা আছিল।
১. ১৯১৯ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন (মণ্টেগু-চেমচফৰ্ড সংস্কাৰ):
এই আইনৰ জৰিয়তে প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰদেশসমূহৰ পৰ্যায়ত দ্বৈত শাসন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ অধীনত প্ৰাদেশিক বিষয়বোৰক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল:
সংৰক্ষিত বিষয় (Reserved Subjects): আইন-শৃংখলা, বিত্ত, মাটিৰ ৰাজহ আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়বোৰ গৱৰ্ণৰে নিজৰ কাৰ্যবাহী পৰিষদৰ সহায়ত চলাইছিল। ইয়াৰ বাবে তেওঁ বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ নাছিল।
হস্তান্তৰিত বিষয় (Transferred Subjects): শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৃষি আদি বিষয়বোৰ গৱৰ্ণৰে নিৰ্বাচিত ভাৰতীয় মন্ত্ৰীসকলৰ সহায়ত চলাইছিল। এই মন্ত্ৰীসকল বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ আছিল।
২. ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:
১৯১৯ চনৰ আইনৰ অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত ১৯৩৫ চনত এক ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন অনা হ’ল:
প্ৰদেশত বিলুপ্তি: প্ৰদেশসমূহৰ পৰা দ্বৈত শাসন সম্পূৰ্ণৰূপে উঠাই দিয়া হ’ল আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে ‘প্ৰাদেশিক স্বায়ত্ত্বশাসন’ (Provincial Autonomy) প্ৰদান কৰা হ’ল।
কেন্দ্ৰত প্ৰৱৰ্তন: ১৯৩৫ চনৰ আইনে কেন্দ্ৰীয় পৰ্যায়ত দ্বৈত শাসন প্ৰৱৰ্তনৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। ইয়াৰ মতে কেন্দ্ৰীয় বিষয়সমূহক ‘সংৰক্ষিত’ (প্ৰতিৰক্ষা, বৈদেশিক নীতি আদি) আৰু ‘হস্তান্তৰিত’—এই দুই ভাগত ভাগ কৰা হৈছিল।
যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ
দ্বৈত শাসনৰ এই পৰীক্ষাই ভাৰতীয় সংবিধানৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় (Federal) গাঁথনিটো গঢ়ি তোলাত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল:
ক্ষমতাৰ বিভাজন: দ্বৈত শাসনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘কেন্দ্ৰ’ আৰু ‘ৰাজ্য’ৰ মাজত বিষয়সমূহ স্পষ্টকৈ ভগাই দিয়াৰ পৰম্পৰা আৰম্ভ কৰিলে। ইয়াৰ পৰাই আমাৰ সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ (Union, State and Concurrent Lists) ধাৰণাটো আহিছে।
দায়বদ্ধ শাসন: ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় জনসাধাৰণে সংসদীয় গণতন্ত্ৰ আৰু মন্ত্ৰীসকলৰ দায়বদ্ধতাৰ বিষয়ে প্ৰথম অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছিল।
শক্তিশালী কেন্দ্ৰৰ ধাৰণা: যিহেতু গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়বোৰ সদায় ‘সংৰক্ষিত’ তালিকাত আছিল, ইয়ে প্ৰমাণ কৰিছিল যে এখন সুস্থিৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় শক্তিৰ প্ৰয়োজন আছে। আমাৰ বৰ্তমানৰ সংবিধানত থকা ‘শক্তিশালী কেন্দ্ৰৰ সৈতে যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ৰ ধাৰণাটো ইয়াৰ দ্বাৰাই প্ৰভাৱিত।
সামৰণি:
যদিও দ্বৈত শাসন ব্যৱস্থাটো প্ৰশাসনিক জটিলতাৰ বাবে সফল হোৱা নাছিল, তথাপিও ই ভাৰতীয় নেতাসকলক শাসন চলোৱাৰ শিক্ষা দিছিল। ১৯৩৫ চনৰ আইনে দিয়া ‘প্ৰাদেশিক স্বায়ত্ত্বশাসন’ আছিল দ্বৈত শাসনৰ এক উন্নত ৰূপ, যিয়ে ভাৰতীয় সংবিধানৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিৰ আধাৰশিলা স্থাপন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন: ভাৰতত ব্ৰিটিছৰ কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ ভেটি স্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন (Regulating Act) আৰু ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইনৰ (Pitt’s India Act) ভূমিকা পৰীক্ষা কৰা। ভাৰতীয় সংবিধানৰ এককেন্দ্ৰীয় বৈশিষ্ট্যসমূহৰ সৈতে এইবোৰৰ প্ৰাসংগিকতা আলোচনা কৰা। (১০ নম্বৰ, ১৫০ শব্দ)
উত্তৰ: ১৭৭৩ আৰু ১৭৮৪ চনৰ আইনৰ ভূমিকা
ভাৰতত ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনৰ কেন্দ্ৰীকৰণৰ ইতিহাস এই দুখন আইনৰ জৰিয়তে আৰম্ভ হৈছিল।
১. ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন (Regulating Act): এইখন আছিল ভাৰতত কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ প্ৰথম আধাৰশিলা। ইয়াৰ জৰিয়তে:
বংগৰ গভৰ্ণৰক 'বংগৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেল' পদলৈ উন্নীত কৰা হয়।
বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিক বংগৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ অধীনস্থ কৰা হয়, যিয়ে ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ পৰিৱৰ্তে কেন্দ্ৰীকৰণৰ সূচনা কৰে।
২. ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইন (Pitt’s India Act): এই আইনে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ অধিক শক্তিশালী কৰে:
ই 'দ্বৈত শাসন' (Double Government) পদ্ধতিৰ জন্ম দিয়ে, য’ত 'বোৰ্ড অফ কন্ট্ৰোল' (Board of Control) গঠন কৰি ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক বিষয়বোৰ লণ্ডনৰ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণলৈ নিয়া হয়।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ এককেন্দ্ৰীয় (Unitary) বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে প্ৰাসংগিকতা:
ভাৰতীয় সংবিধান এখন যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংবিধান হ’লেও ইয়াত বহুতো এককেন্দ্ৰীয় বৈশিষ্ট্য আছে যাৰ শিপা এই আইনসমূহতে নিহিত হৈ আছে:
শক্তিশালী কেন্দ্ৰ: ১৭৭৩ চনত বংগক প্ৰাধান্য দিয়াৰ দৰেই ভাৰতীয় সংবিধানত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক ৰাজ্যসমূহৰ তুলনাত অধিক শক্তিশালী কৰা হৈছে (যেনে— জৰুৰীকালীন ক্ষমতা)।
প্ৰশাসনিক একত্ৰীকৰণ: যিদৰে ১৭৮৪ চনৰ আইনে কেন্দ্ৰীয় তদাৰকী ব্যৱস্থা গঢ়িছিল, আমাৰ সংবিধানত থকা 'সৰ্বভাৰতীয় সেৱা' (All India Services) আৰু ৰাজ্যপালৰ নিযুক্তিৰ দৰে ব্যৱস্থাই কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ বাহাল ৰাখে।
সামৰণি: এই আইনসমূহে ভাৰতত যি এককেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ ভেটি গঢ়িছিল, সেয়া আজিও ভাৰতীয় সংবিধানৰ এককেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাসমূহৰ মাজত প্ৰতিফলিত হৈ আছে।
প্ৰশ্ন: ১৮১৩, ১৮৩৩ আৰু ১৮৫৩ চনৰ চৰ্টাৰ আইনসমূহে কেনেকৈ ক্ৰমান্বয়ে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ একাধিপত্য হ্ৰাস কৰিছিল আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ (Crown) প্ৰত্যক্ষ শাসনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল, সেই বিষয়ে সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ কৰা। (১৫ নম্বৰ, ২৫০ শব্দ)
উত্তৰ: চৰ্টাৰ আইনসমূহ আৰু ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ক্ষমতা হ্ৰাস
১৮১৩ চনৰ পৰা ১৮৫৩ চনলৈ ব্ৰিটিছ সংসদে পাছ কৰা ধাৰাবাহিক চৰ্টাৰ আইনসমূহে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক চৰিত্ৰ শেষ কৰি ইয়াক এক বিশুদ্ধ প্ৰশাসনিক সংস্থাত পৰিণত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ১৮৫৮ চনত ৰাজমুকুটৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনৰ ভেটি গঢ়ি উঠিছিল।
১. ১৮১৩ চনৰ চৰ্টাৰ আইন: একাধিপত্যত প্ৰথম আঘাত
এই আইনে কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক একাধিপত্যৰ সমাপ্তি ঘটাইছিল।
বাণিজ্যৰ মুকলিকৰণ: চাহৰ বেপাৰ আৰু চীন দেশৰ সৈতে বাণিজ্যৰ বাহিৰে আন সকলো বাণিজ্যিক একাধিপত্য বাতিল কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত সকলো ব্ৰিটিছ ব্যৱসায়ীৰ বাবে ভাৰতীয় বজাৰ মুকলি কৰি দিয়া হয়।
সাৰ্বভৌমত্বৰ দাবী: এই আইনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতত কোম্পানীৰ অধিকৃত ভূখণ্ডৰ ওপৰত ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ সাৰ্বভৌমত্ব স্পষ্টকৈ ঘোষণা কৰে।
২. ১৮৩৩ চনৰ চৰ্টাৰ আইন: বাণিজ্যিক সত্তাৰ সমাপ্তি
এই আইনখন আছিল কোম্পানীৰ ক্ষমতা হ্ৰাসৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায়।
একাধিপত্যৰ সম্পূৰ্ণ সমাপ্তি: চাহ আৰু চীনৰ সৈতে থকা বিশেষ বাণিজ্যিক অধিকাৰো কাঢ়ি লোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত কোম্পানীটো এক বিশুদ্ধ প্ৰশাসনিক সংস্থাত পৰিণত হয়।
প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰীকৰণ: বংগৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেলক 'ভাৰতৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেল' (লৰ্ড উইলিয়াম বেণ্টিংক) হিচাপে মনোনীত কৰা হয়।
৩. ১৮৫৩ চনৰ চৰ্টাৰ আইন: ৰাজমুকুটৰ শাসনৰ আগজাননী
এইখন আছিল শেষৰখন চৰ্টাৰ আইন। ই কোম্পানীৰ ভৱিষ্যত অনিশ্চিত কৰি তুলিছিল।
সময়ৰ উল্লেখ নাই: আগৰ আইনবোৰৰ দৰে এই আইনে কোম্পানীৰ শাসনৰ ম্যাদ নিৰ্দিষ্টকৈ ২০ বছৰৰ বাবে বৃদ্ধি কৰা নাছিল। ই বুজাইছিল যে ব্ৰিটিছ সংসদে বিচাৰিলেই যিকোনো মুহূৰ্তত শাসন নিজৰ হাতলৈ নিব পাৰে।
কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ পৃথকীকৰণ: এই আইনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে আইন প্ৰণয়নৰ বাবে এখন সুকীয়া 'বিধান পৰিষদ' (Legislative Council) গঠন কৰি প্ৰশাসনীয় সংস্কাৰ সাধন কৰে।
সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ:
এই চৰ্টাৰ আইনসমূহৰ ক্ৰমবিৱৰ্তনে দেখুৱায় যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে হঠাতে নহয়, বৰঞ্চ এক পৰিকল্পিত পদ্ধতিৰে কোম্পানীৰ ক্ষমতা কাঢ়ি লৈছিল। ১৮১৩ চনত আৰম্ভ হোৱা অৰ্থনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণ ১৮৩৩ চনত ৰাজনৈতিক কেন্দ্ৰীকৰণত পৰিণত হয় আৰু ১৮৫৩ চনত ই এক অনিশ্চিত স্থিতি লাভ কৰে। ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহে কেৱল এক উপলক্ষ্যহে আছিল; প্ৰকৃততে এই আইনসমূহে বহু আগতেই ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ভেটি থৰক-বৰক কৰি ৰাজমুকুটৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰি থৈছিল।
প্ৰশ্ন: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ পৰা ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটলৈ (Crown) ক্ষমতা হস্তান্তৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ১৮৫৮ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। ই ভাৰতীয় সংবিধানত গ্ৰহণ কৰা প্ৰশাসনিক গাঁথনিটো কেনেকৈ গঢ় দিছিল?
উত্তৰ: ১৮৫৮ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ গুৰুত্ব
১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পাছত ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৫৮ চনত 'ভাৰতৰ সু-শাসনৰ বাবে আইন' (Act for the Good Government of India) পাছ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ শাসনত এক ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তন আহে।
১. ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্ব:
কোম্পানী শাসনৰ সমাপ্তি: এই আইনে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসন সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰে আৰু ভাৰতৰ শাসনভাৰ প্ৰত্যক্ষভাৱে ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ (Queen Victoria) হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰে।
ভাইচৰয় পদৰ সৃষ্টি: ভাৰতৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ পদবী সলনি কৰি 'ভাইচৰয়' (Viceroy) কৰা হয়। তেওঁ আছিল ভাৰতত ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰতিনিধি (প্ৰথম ভাইচৰয়: লৰ্ড কেনিং)।
ভাৰত সচিব (Secretary of State): ব্ৰিটিছ কেবিনেটৰ এজন সদস্যক 'ভাৰত সচিব' হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়, যাৰ হাতত ভাৰতীয় প্ৰশাসনৰ সম্পূৰ্ণ কৰ্তৃত্ব ন্যস্ত আছিল। তেওঁক সহায় কৰিবলৈ ১৫ জনীয়া এখন 'কাউন্সিল অফ ইণ্ডিয়া' গঠন কৰা হয়।
২. ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰশাসনিক গাঁথনিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:
১৮৫৮ চনৰ আইনে এনে কিছুমান প্ৰশাসনিক পৰম্পৰা আৰম্ভ কৰিছিল যিবোৰ আজিও আমাৰ সংবিধানত প্ৰতিফলিত হয়:
দায়বদ্ধতাৰ ধাৰণা: ১৮৫৮ চনৰ আইনে ভাৰত সচিবক ব্ৰিটিছ সংসদৰ ওচৰত দায়বদ্ধ কৰিছিল। আমাৰ বৰ্তমানৰ সংবিধানতো কাৰ্যপালিকা (মন্ত্ৰীপৰিষদ) বিধানমণ্ডলৰ (সংসদ) ওচৰত দায়বদ্ধ থকাৰ ধাৰণাটো ইয়াৰ পৰাই বিৱৰ্তিত হৈছে।
সচিবালয় বা আমোলাতান্ত্ৰিক গাঁথনি: ভাৰত সচিবৰ অধীনত যি এককেন্দ্ৰীয় আমোলাতান্ত্ৰিক গাঁথনি গঢ়ি উঠিছিল, সেয়াই পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতৰ শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসন আৰু সচিবালয় ব্যৱস্থাৰ ভেটি হৈ পৰে।
আইনী সংস্থা (Body Corporate): এই আইনে ভাৰত সচিবক এজন 'কৰ্পোৰেট গোট' হিচাপে মৰ্যাদা দিছিল, যাৰ বিৰুদ্ধে ভাৰত বা ইংলেণ্ডত গোচৰ তৰিব পৰা গৈছিল। আমাৰ সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৩০০-ত থকা 'চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে গোচৰ তৰাৰ অধিকাৰ'ৰ ধাৰণাটোৰ মূল ইয়াতেই পোৱা যায়।
সামৰণি:
পৰিশেষে ক’ব পাৰি যে ১৮৫৮ চনৰ আইনে ভাৰতীয় সমাজত কোনো মৌলিক পৰিৱৰ্তন অনা নাছিল যদিও ই শাসনৰ গাঁথনিটো সম্পূৰ্ণ সলনি কৰি দিছিল। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক শাসনৰ ঠাইত এক আনুষ্ঠানিক আৰু পদ্ধতিগত চৰকাৰী শাসনৰ সূচনা হৈছিল, যাৰ প্ৰশাসনিক ছাপ আজিও আমাৰ সংবিধানত স্পষ্ট।
প্ৰশ্ন: ঔপনিৱেশিক শাসনত প্ৰতিনিধিত্বমূলক উপাদানৰ সূচনা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ১৮৬১ আৰু ১৮৯২ চনৰ ভাৰত পৰিষদ আইনৰ (Indian Councils Act) প্ৰভাৱ মূল্যায়ন কৰা। এই আইনসমূহে স্বাধীন ভাৰতৰ সংসদীয় পদ্ধতিক কিমান দূৰলৈকে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৮৬১ আৰু ১৮৯২ চনৰ ভাৰত পৰিষদ আইনৰ প্ৰভাৱ
১৮৬১ আৰু ১৮৯২ চনৰ ভাৰত পৰিষদ আইন দুখন ভাৰতত ক্ৰমান্বয়ে গণতান্ত্ৰিক আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক শাসন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ দিশত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
১. ১৮৬১ চনৰ ভাৰত পৰিষদ আইন: প্ৰতিনিধিত্বৰ সূচনা
এই আইনে ভাৰতত প্ৰথমবাৰৰ বাবে আইন প্ৰণয়নৰ প্ৰক্ৰিয়াত ভাৰতীয়সকলক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল।
ভাৰতীয় সদস্যৰ নিযুক্তি: ভাইচৰয়ক তেওঁৰ সম্প্ৰসাৰিত কাউন্সিলত আইন প্ৰণয়নৰ বাবে কিছুমান 'অ-চৰকাৰী' সদস্য মনোনীত কৰাৰ ক্ষমতা দিয়া হৈছিল। ১৮৬২ চনত লৰ্ড কেলিঙে তিনিজন ভাৰতীয়ক (বেনাৰসৰ ৰজা, পাটিয়ালাৰ মহাৰজা আৰু ছাৰ দিনকৰ ৰাও) মনোনীত কৰিছিল।
বিকেন্দ্ৰীকৰণ: এই আইনে বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিক পুনৰ আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা দি বিকেন্দ্ৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰিছিল।
পৰ্টফলিঅ' পদ্ধতি: লৰ্ড কেলিঙে ১৮৫৯ চনত আৰম্ভ কৰা 'পৰ্টফলিঅ' পদ্ধতি'ক (বিভাগীয় বিভাজন) এই আইনে স্বীকৃতি দিছিল।
২. ১৮৯২ চনৰ ভাৰত পৰিষদ আইন: ক্ষমতাৰ সম্প্ৰসাৰণ
১৮৯২ চনৰ আইনে প্ৰতিনিধিত্বমূলক উপাদানসমূহক অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।
নিৰ্বাচনৰ ধাৰণা: যদিও 'নিৰ্বাচন' শব্দটো আইনখনত পোনপটীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল, তথাপিও জিলা বোৰ্ড, পৌৰসভা আদিৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি সদস্য মনোনীত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰি ইয়াত পৰোক্ষ নিৰ্বাচনৰ সূচনা কৰা হৈছিল।
বাজেট আলোচনা: এই আইনে কেন্দ্ৰীয় আৰু প্ৰাদেশিক বিধান পৰিষদৰ সদস্যসকলক বাজেটৰ ওপৰত আলোচনা কৰাৰ আৰু চৰকাৰক প্ৰশ্ন সোধাৰ অধিকাৰ দিছিল।
স্বাধীন ভাৰতৰ সংসদীয় পদ্ধতিলৈ অৱদান
এই আইনসমূহে আধুনিক ভাৰতৰ সংসদীয় গাঁথনিৰ বাবে এক শক্তিশালী প্ৰেৰণা যোগাইছিল:
বিভাগীয় বা পৰ্টফলিঅ' ব্যৱস্থা: ১৮৬১ চনত আৰম্ভ হোৱা পৰ্টফলিঅ' পদ্ধতিয়েই বৰ্তমানৰ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক মন্ত্ৰীসভাৰ কাৰ্যপদ্ধতিৰ (Cabinet System) মূল আধাৰ।
সংসদীয় বিতৰ্ক আৰু উত্তৰদায়িত্ব: ১৮৯২ চনত আৰম্ভ হোৱা বাজেটৰ ওপৰত আলোচনা আৰু প্ৰশ্ন সোধাৰ অধিকাৰে সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ মূল চৰিত্ৰ— চৰকাৰৰ উত্তৰদায়িত্ব গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিছিল। আমাৰ বৰ্তমানৰ সংসদৰ 'প্ৰশ্নোত্তৰ কাল' (Question Hour) ইয়াৰেই এক উন্নত ৰূপ।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক আইন সভা: এই আইনসমূহে প্ৰমাণ কৰিছিল যে ভাৰতীয়সকলে আইন প্ৰণয়নত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ দাবীক জোৰদাৰ কৰিছিল।
সামৰণি:
যদিও ১৮৬১ আৰু ১৮৯২ চনৰ আইনসমূহৰ উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ শাসনক শক্তিশালী কৰা, তথাপিও ই ভাৰতত অজানিতে সংসদীয় শাসনৰ বীজ সিঁচি দিছিল। এই আইনসমূহে ভাৰতীয়সকলক সংসদীয় আচাৰ-আচৰণ আৰু চৰকাৰক প্ৰশ্ন কৰাৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষা দিছিল।
প্ৰশ্ন: ১৯০৯ চনৰ মৰ্লি-মিণ্টো সংস্কাৰে সাম্প্ৰদায়িক প্ৰতিনিধিত্বৰ সূচনা কৰিছিল। ভাৰতীয় ৰাজনীতিত ইয়াৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ আৰু সংবিধান সভাৰ বিতৰ্কত ইয়াৰ প্ৰতিফলনৰ বিষয়ে সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ কৰা। (১০ নম্বৰ, ১৫০ শব্দ)
উত্তৰ: মৰ্লি-মিণ্টো সংস্কাৰ আৰু সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতি
১৯০৯ চনৰ ভাৰত পৰিষদ আইন (মৰ্লি-মিণ্টো সংস্কাৰ) ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত এক নেতিবাচক মোৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে মুছলমানসকলৰ বাবে 'পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী' (Separate Electorate) গ্ৰহণ কৰি ভাৰতত সাম্প্ৰদায়িক প্ৰতিনিধিত্বৰ সূচনা কৰা হৈছিল।
১. ভাৰতীয় ৰাজনীতিত দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ:
সাম্প্রদায়িকতাবাদৰ বিষবাষ্প: এই আইনে ধৰ্মৰ ভিত্তিত ৰাজনৈতিক বিভাজনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল। লৰ্ড মিণ্টোক সেইবাবে 'সাম্প্ৰদায়িক নিৰ্বাচকমণ্ডলীৰ পিতৃ' বুলি কোৱা হয়।
বিভাজন আৰু শাসন: ব্ৰিটিছৰ এই নীতিয়ে হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত দূৰত্ব বৃদ্ধি কৰিছিল, যিয়ে অৱশেষত ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনলৈ লৈ গৈছিল।
২. সংবিধান সভাৰ বিতৰ্কত ইয়াৰ প্ৰতিফলন:
সংবিধান সভাৰ (Constituent Assembly) বিতৰ্কৰ সময়ত এই সাম্প্ৰদায়িক প্ৰতিনিধিত্বৰ ধাৰণাটোক তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰা হৈছিল:
নেতাৰ মত: চৰ্দাৰ পেটেল আৰু অন্যান্য নেতাসকলে কৈছিল যে এই ব্যৱস্থাই দেশৰ একতাক ধ্বংস কৰিছে। তেওঁলোকে ইয়াক 'বিষ' (Poison) বুলি আখ্যা দিছিল।
ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ গ্ৰহণ: এই কিতা তিক্ত অভিজ্ঞতাৰ বাবে স্বাধীন ভাৰতৰ সংবিধানে 'পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী' বৰ্জন কৰি 'সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ' আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে।
সামৰণি:
মৰ্লি-মিণ্টো সংস্কাৰে ভাৰতীয় ৰাজনীতিত যি বিভাজনৰ বীজ সিঁচিছিল, তাৰ পৰিণাম দেশ বিভাজনৰ ৰূপত ভাৰতে ভুগিবলগীয়া হৈছিল। সেয়েহে, সংবিধান প্ৰণেতাসকলে এক ঐক্যবদ্ধ ভাৰত গঢ়িবলৈ এই সাম্প্ৰদায়িক ব্যৱস্থাটো সম্পূৰ্ণৰূপে নাকচ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন: ১৯১৯ চনৰ মণ্টেগু-চেমচফৰ্ড সংস্কাৰ আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তন কৰা প্ৰাদেশিক স্বায়ত্ত্বশাসনৰ বিশ্লেষণ কৰা। এই সংস্কাৰসমূহে ভাৰতীয় সংবিধানৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা বিভাজনক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছিল? (১৫ নম্বৰ, ২৫০ শব্দ)
উত্তৰ: মণ্টেগু-চেমচফৰ্ড সংস্কাৰ (১৯১৯) আৰু প্ৰাদেশিক স্বায়ত্ত্বশাসন
১৯১৯ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন, যাক মণ্টেগু-চেমচফৰ্ড সংস্কাৰ বুলিও জনা যায়, ভাৰতত উত্তৰদায়ী চৰকাৰ গঠনৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ খোজ আছিল। এই আইনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰদেশসমূহক সীমিত পৰিসৰত হ’লেও স্বায়ত্ত্বশাসন প্ৰদানৰ চেষ্টা কৰিছিল।
১. দ্বৈত শাসন (Dyarchy) আৰু প্ৰাদেশিক প্ৰশাসন:
এই আইনৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আছিল প্ৰদেশসমূহত 'দ্বৈত শাসন' (Dyarchy) পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তন। ইয়াৰ জৰিয়তে ক্ষমতা দুই ধৰণে বিভক্ত কৰা হৈছিল:
কেন্দ্ৰীয় আৰু প্ৰাদেশিক বিষয়: প্ৰথমবাৰৰ বাবে আইনগতভাৱে কেন্দ্ৰীয় আৰু প্ৰাদেশিক বিষয়সমূহ পৃথক কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰদেশসমূহে নিজৰ তালিকাভুক্ত বিষয়ত আইন প্ৰণয়নৰ অধিকাৰ লাভ কৰে।
সংৰক্ষিত আৰু হস্তান্তৰিত বিষয়: প্ৰাদেশিক বিষয়সমূহক পুনৰ দুভাগত ভাগ কৰা হয়। 'সংৰক্ষিত' বিষয়বোৰ (যেনে— বিত্ত, পুলিচ) গৱৰ্ণৰৰ হাতত থাকে আৰু 'হস্তান্তৰিত' বিষয়বোৰ (যেনে— শিক্ষা, স্বাস্থ্য) ভাৰতীয় মন্ত্ৰীসকলক প্ৰদান কৰা হয়।
২. যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা বিভাজনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:
১৯১৯ চনৰ এই সংস্কাৰসমূহে স্বাধীন ভাৰতৰ সংবিধানৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিৰ (Federal Structure) আধাৰশিলা স্থাপন কৰিছিল:
তিনিখন তালিকাৰ ধাৰণা: এই আইনে কেন্দ্ৰ আৰু প্ৰদেশৰ মাজত ক্ষমতাৰ যি বিভাজন কৰিছিল, সেয়াই পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৩৫ চনৰ আইন হৈ আমাৰ সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ (Union, State and Concurrent Lists) ৰূপ লয়।
বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ: ১৯১৯ চনৰ আইনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰদেশসমূহক নিজাকৈ বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ অধিকাৰ দিছিল। আমাৰ বৰ্তমানৰ সংবিধানতো কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক বাজেট পৃথক হোৱাৰ পৰম্পৰা ইয়াৰ পৰাই আহিছে।
দ্বিকক্ষীয় সংসদ: কেন্দ্ৰীয় পৰ্যায়ত উচ্চ সদন (Council of State) আৰু নিম্ন সদন (Legislative Assembly) গঠন কৰা হৈছিল, যিটো বৰ্তমানৰ ৰাজ্যসভা আৰু লোকসভাৰ পুৰণি ৰূপ।
সামৰণি:
যদিও ১৯১৯ চনৰ সংস্কাৰসমূহে প্ৰকৃত স্বায়ত্ত্বশাসন প্ৰদানত ব্যৰ্থ হৈছিল (যিহেতু গৱৰ্ণৰৰ হাতত ভেটো ক্ষমতা আছিল), তথাপিও ই ভাৰতীয় প্ৰশাসনত 'বিকেন্দ্ৰীকৰণ' আৰু 'যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়বাদ'ৰ সূচনা কৰিছিল। এই আইনেই ভাৰতীয় প্ৰশাসনক কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা মুক্ত কৰি এক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় দিশত আগুৱাই লৈ গৈছিল।
প্ৰশ্ন: চাইমন কমিছনৰ পৰামৰ্শাৱলী আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী ঘূৰণীয়া মেজমেলসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। এইবোৰে সংবিধান সভাৰ দাবীত কেনেকৈ অৰিহণা যোগাইছিল? (১০ নম্বৰ, ১৫০ শব্দ)
চাইমন কমিছন আৰু ঘূৰণীয়া মেজমেলৰ ভূমিকা
ভাৰতৰ সাংবিধানিক ইতিহাসত চাইমন কমিছন আৰু ঘূৰণীয়া মেজমেলসমূহ একো একোটা সন্ধিক্ষণ আছিল।
১. চাইমন কমিছন (১৯২৭): ১৯১৯ চনৰ আইনৰ কাৰ্যকাৰীতা পৰীক্ষা কৰিবলৈ এই কমিছন গঠন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল পৰামৰ্শসমূহ আছিল:
প্ৰদেশসমূহৰ পৰা 'দ্বৈত শাসন' বিলুপ্ত কৰি 'উত্তৰদায়ী চৰকাৰ' গঠন কৰা।
ভাৰতত এক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় (Federal) শাসন ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা।
অৱশ্যে, কমিছনত এজনো ভাৰতীয় সদস্য নথকা বাবে ভাৰতীয়সকলে ইয়াক বৰ্জন কৰিছিল।
২. ঘূৰণীয়া মেজমেল (১৯৩০-৩২): চাইমন কমিছনৰ প্ৰতিবেদনৰ ওপৰত আলোচনা কৰিবলৈ লণ্ডনত তিনিখন ঘূৰণীয়া মেজমেল অনুষ্ঠিত হৈছিল। ইয়াৰ ফলশ্ৰুতিতেই পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।
সংবিধান সভাৰ দাবীত অৰিহণা:
ব্ৰিটিছৰ আধিপত্যৰ বিৰোধিতা: চাইমন কমিছনৰ দৰে ব্ৰিটিছ-মনোনীত সংস্থাৰ দ্বাৰা ভাৰতৰ ভাগ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰ্যক ভাৰতীয়সকলে অপমান হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল।
স্ব-নিৰ্ধাৰণৰ অধিকাৰ: এই তিক্ত অভিজ্ঞতাই ভাৰতীয় নেতাসকলক অনুভৱ কৰাইছিল যে ব্ৰিটিছ সংসদে নহয়, বৰঞ্চ ভাৰতীয়সকলে নিজেই এখন সংবিধান সভা গঠন কৰি নিজৰ সংবিধান লিখিব লাগে।
ইয়াৰ পৰিণতিত ১৯৩৪ চনত এম. এন. ৰয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে আনুষ্ঠানিকভাৱে সংবিধান সভাৰ দাবী উত্থাপন কৰে।
সামৰণি: চাইমন কমিছন আৰু ঘূৰণীয়া মেজমেলৰ বিফলতাই ভাৰতীয়সকলক স্ব-শাসনৰ প্ৰতি অধিক একত্ৰিত কৰিছিল, যিয়ে অৱশেষত এখন সাৰ্বভৌম সংবিধান সভাৰ দাবীক এক গণ আন্দোলনত পৰিণত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় সংবিধানৰ এক 'ব্লুপ্ৰিণ্ট' বা নক্সা হিচাপে ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনখনৰ এক সমালোচনামূলক মূল্যায়ন কৰা। ইয়াৰ কোনবোৰ মূল বৈশিষ্ট্য গ্ৰহণ কৰা হৈছিল আৰু কোনবোৰ বৰ্জন কৰা হৈছিল? (১৫ নম্বৰ, ২৫০ শব্দ)
উত্তৰ: ১৯৩৫ চনৰ আইন — ভাৰতীয় সংবিধানৰ আধাৰশিলা
১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনখনক ভাৰতীয় সংবিধানৰ 'ব্লুপ্ৰিণ্ট' বুলি কোৱা হয়, কাৰণ আমাৰ বৰ্তমানৰ সংবিধানৰ প্ৰায় ৭৫ শতাংশ সমল এই আইনখনৰ পৰাই লোৱা হৈছে। এই আইনখনে ভাৰতৰ প্ৰশাসনিক গাঁথনিটোক এক সুনিশ্চিত ৰূপ দিছিল।
১. গ্ৰহণ কৰা মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ (Borrowed Features):
যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনি (Federal Scheme): কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতা বিভাজনৰ যি ত্ৰি-তালিকীয় ব্যৱস্থা (কেন্দ্ৰীয়, ৰাজ্যিক আৰু সমবৰ্তী তালিকা), সেয়া এই আইনৰ পৰাই লোৱা হৈছে।
ৰাজ্যপালৰ পদ (Office of Governor): প্ৰদেশৰ মুৰব্বী হিচাপে ৰাজ্যপালৰ ধাৰণাটো এই আইনৰ পৰাই সংগৃহীত।
ন্যায়পালিকা (Judiciary): ১৯৩৭ চনত স্থাপন হোৱা 'ফেডাৰেল ক’ৰ্ট'ৰ ধাৰণাটোৱেই স্বাধীন ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ভিত্তি আছিল।
লোকসেৱা আয়োগ (Public Service Commissions): কেন্দ্ৰীয় আৰু প্ৰাদেশিক পৰ্যায়ত লোকসেৱা আয়োগ (UPSC আৰু SPSC) গঠনৰ ব্যৱস্থা এই আইনতে আছিল।
জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থা: জৰুৰীকালীন অৱস্থাত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বিশেষ ক্ষমতাৰ ধাৰণাটো এই আইনৰ পৰাই লোৱা হৈছে।
২. বৰ্জন কৰা বৈশিষ্ট্যসমূহ (Rejected Features):
সংবিধান প্ৰণেতাসকলে ১৯৩৫ চনৰ আইনৰ সকলো দিশ গ্ৰহণ কৰা নাছিল, কাৰণ সেইবোৰ আছিল ঔপনিৱেশিক স্বাৰ্থজড়িত:
সাম্প্ৰদায়িক নিৰ্বাচকমণ্ডলী (Communal Electorate): ধৰ্মৰ ভিত্তিত পৃথক নিৰ্বাচনৰ যি ব্যৱস্থা আছিল, তাক স্বাধীন ভাৰতে বৰ্জন কৰি সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ গ্ৰহণ কৰে।
ব্ৰিটিছ সংসদৰ সাৰ্বভৌমত্ব: ১৯৩৫ চনৰ আইন অনুসৰি চূড়ান্ত ক্ষমতা ব্ৰিটিছ সংসদৰ হাতত আছিল। আমাৰ সংবিধানে ইয়াক নাকচ কৰি 'জনসাধাৰণৰ সাৰ্বভৌমত্ব' প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
ৰাজ্যপাল আৰু ভাইচৰয়ৰ বিশেষ ক্ষমতা (Discretionary Powers): ঔপনিৱেশিক যুগত থকা গৱৰ্ণৰৰ একনায়কত্ববাদী ক্ষমতাৰ ঠাইত সংবিধানত এক সাংবিধানিক মুৰব্বীৰ ধাৰণাহে গ্ৰহণ কৰা হৈছে।
সমালোচনামূলক মূল্যায়ন:
১৯৩৫ চনৰ আইনখনে ভাৰতক এক শক্তিশালী প্ৰশাসনিক যন্ত্ৰ দিছিল যদিও ইয়াত 'নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ'ৰ কোনো স্থান নাছিল। স্বাধীন ভাৰতৰ সংবিধানে ১৯৩৫ চনৰ আইনৰ 'প্ৰশাসনিক জঁকাটো' (Administrative Skeleton) গ্ৰহণ কৰিলেও, তাত 'গণতন্ত্ৰ', 'মৌলিক অধিকাৰ' আৰু 'ধৰ্মনিৰপেক্ষতা'ৰ দৰে আদৰ্শ যোগ দি তাক এক মানৱীয় আৰু সাৰ্বভৌম ৰূপ প্ৰদান কৰিলে।
প্ৰশ্ন: ১৯৪২ চনৰ ক্ৰিপ্ছ মিছনৰ (Cripps Mission) ব্যৰ্থতা আৰু ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনক ত্বৰান্বিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ভূমিকা পৰীক্ষা কৰা। এই ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটে সংবিধান প্ৰণয়নত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল? (১০ নম্বৰ, ১৫০ শব্দ)
উত্তৰ: ক্ৰিপ্ছ মিছনৰ ব্যৰ্থতা আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ
১৯৪২ চনত ছাৰ ষ্টাফৰ্ড ক্ৰিপ্ছৰ নেতৃত্বত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতলৈ ক্ৰিপ্ছ মিছন প্ৰেৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত ভাৰতীয়সকলৰ সহায় লাভ কৰা।
১. ব্যৰ্থতাৰ কাৰণ:
ক্ৰিপ্ছ মিছনে যুদ্ধৰ পাছতহে ভাৰতক 'ডমিনিয়ন ষ্টেটাছ' (Dominion Status) দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। গান্ধীজীয়ে ইয়াক "এখন দেউলীয়া বেংকৰ উত্তৰ-দিনাঙ্কিত চেক" (A post-dated cheque on a crashing bank) বুলি সমালোচনা কৰিছিল।
এই মিছনে ৰাজ্যসমূহক ভাৰতীয় সংঘৰ পৰা পৃথক হোৱাৰ অধিকাৰ দিছিল, যাক কংগ্ৰেছে দেশ বিভাজনৰ ষড়যন্ত্ৰ বুলি নাকচ কৰিছিল।
২. ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন (Quit India Movement): ক্ৰিপ্ছ মিছনৰ ব্যৰ্থতাই ভাৰতীয়সকলৰ মাজত তীব্ৰ অসন্তুষ্টিৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ পৰিণতিতে মহাত্মা গান্ধীয়ে ১৯৪২ চনৰ আগষ্ট মাহত 'ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন' আৰম্ভ কৰি "কৰিম কিম্বা মৰিম"ৰ ডাক দিছিল।
৩. সংবিধান প্ৰণয়নত প্ৰভাৱ: ক্ৰিপ্ছ মিছনৰ প্ৰস্তাবসমূহে পৰৱৰ্তী সময়ত সংবিধান প্ৰণয়নত দুই ধৰণে প্ৰভাৱ পেলাইছিল:
সাৰ্বভৌমত্বৰ দাবী: ক্ৰিপ্ছ মিছনৰ 'ডমিনিয়ন ষ্টেটাছ'ৰ ধাৰণাটোৱে ভাৰতীয়সকলক সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা আৰু এখন সাৰ্বভৌম সংবিধান সভাৰ দাবীত অধিক দৃঢ় কৰি তুলিছিল।
একতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব: ক্ৰিপ্ছ মিছনে যি বিভাজনৰ ইংগিত দিছিল, তাৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতীয় নেতাসকলে এক শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু একখণ্ড ভাৰতৰ সংবিধান গঢ়াৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিছিল।
সামৰণি: ক্ৰিপ্ছ মিছন যদিও ব্যৰ্থ হৈছিল, তথাপিও ই প্ৰমাণ কৰিছিল যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয়সকলৰ হাতত ক্ষমতা অৰ্পণ কৰিবলৈ বাধ্য। এই মানসিকতাই পৰৱৰ্তী কেবিনেট মিছন আৰু সংবিধান সভাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন: ১৯৪৬ চনৰ কেবিনেট মিছন আঁচনি (Cabinet Mission Plan) আৰু ইয়াৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংঘৰ প্ৰস্তাৱটো মূল্যায়ন কৰা। ভাৰতীয় সংবিধানত ভাৰতীয় ইউনিয়নৰ গাঁথনিৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা। (১৫ নম্বৰ, ২৫০ শব্দ)
উত্তৰ: কেবিনেট মিছন আঁচনি (১৯৪৬) আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ
১৯৪৬ চনৰ মাৰ্চ মাহত লৰ্ড পেথিক লৰেন্স, ছাৰ ষ্টাফৰ্ড ক্ৰিপ্ছ আৰু এ.ভি. আলেকজেণ্ডাৰক লৈ গঠিত কেবিনেট মিছন ভাৰতলৈ আহিছিল। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য আছিল ভাৰতলৈ ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ এক পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰা আৰু এখন সংবিধান সভা গঠন কৰা।
১. যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংঘৰ প্ৰস্তাৱসমূহ:
কেবিনেট মিছনে পৃথক পাকিস্তানৰ দাবী নাকচ কৰি এক 'শিথিল যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সংঘ' (Loose Federal Union) গঠনৰ পৰামৰ্শ দিছিল:
ত্ৰি-স্তৰীয় গাঁথনি: ইয়াৰ অধীনত প্ৰদেশসমূহক তিনিটা গোটত (Group A, B, C) ভাগ কৰা হৈছিল।
ক্ষমতা বিভাজন: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত কেৱল তিনিটা বিষয়— প্ৰতিৰক্ষা, বৈদেশিক নীতি আৰু যোগাযোগ— ৰখাৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছিল। বাকী সকলো অৱশিষ্ট ক্ষমতা (Residuary Powers) প্ৰদেশসমূহৰ হাতত দিয়াৰ কথা কোৱা হৈছিল।
দেশীয় ৰাজ্য: দেশীয় ৰাজ্যসমূহক নিজৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ অধিকাৰ দিয়া হৈছিল।
২. ভাৰতীয় ইউনিয়নৰ গাঁথনিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:
কেবিনেট মিছনৰ এই প্ৰস্তাৱসমূহে ভাৰতীয় সংবিধানৰ গাঁথনিটোক যথেষ্ট পৰিমাণে প্ৰভাৱিত কৰিছিল:
সংবিধান সভাৰ জন্ম: বৰ্তমানৰ ভাৰতীয় সংবিধান যিখন সংবিধান সভাই (Constituent Assembly) প্ৰস্তুত কৰিছিল, সেই সভাখন এই কেবিনেট মিছনৰ পৰামৰ্শ মতেই গঠিত হৈছিল।
একখণ্ড ভাৰতৰ ভেটি: কেবিনেট মিছনে পাকিস্তানৰ দাবী নাকচ কৰি এক ঐক্যবদ্ধ ভাৰতৰ ধাৰণা দিছিল, যিয়ে আমাৰ সংবিধানত 'Union of States' (ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ) ধাৰণাটোক শক্তিশালী কৰিলে।
কেন্দ্ৰীয় ক্ষমতাৰ পৰিৱৰ্তন: যদিও কেবিনেট মিছনে দুৰ্বল কেন্দ্ৰৰ কথা কৈছিল, কিন্তু দেশ বিভাজনৰ পৰিস্থিতি দেখাৰ পাছত সংবিধান প্ৰণেতাসকলে এক **'শক্তিশালী কেন্দ্ৰ'**ৰ (Strong Centre) ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিলে। অৱশ্যে, ক্ষমতা বিভাজনৰ তালিকা পদ্ধতিটোৰ শিপা এই আঁচনিতে আছিল।
মূল্যায়ন:
কেবিনেট মিছন আছিল ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ শেষৰটো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়াস যিয়ে দেশ বিভাজন ৰোধ কৰিব বিচাৰিছিল। যদিও ইয়াৰ গোট (Grouping) বিভাজনৰ ব্যৱস্থাটোৱে কংগ্ৰেছ আৰু মুছলিম লীগৰ মাজত বিবাদৰ সৃষ্টি কৰিছিল, তথাপিও ই ভাৰতত গণতান্ত্ৰিক উপায়েৰে সংবিধান প্ৰণয়নৰ প্ৰক্ৰিয়াটো আৰম্ভ কৰি দিছিল। আমাৰ সংবিধানৰ 'যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰ' এই আঁচনিৰে এক পৰিশীলিত ৰূপ।